Οριστικό αντίο στους Τροπικούς

ΤΙ ΕΧΕΙ ΑΠΟΜΕΙΝΕΙ ΑΠΟ ΤΟ ΟΜΟΡΦΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΟΝΕΙΡΟ ΤΩΝ ΘΛΙΜΜΕΝΩΝ
ΤΡΟΠΙΚΩΝ; ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΟΔΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ
ΓΡΑΜΜΙΚΟΤΗΤΑΣ; ΑΠΟ ΤΟΝ ΣΤΡΟΥΚΤΟΥΡΑΛΙΣΜΟ; ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ ΟΧΙ
ΠΟΛΛΑ. ΣΤΙΣ ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΕΣ ΜΑΣ ΣΚΕΥΕΣ Η ΑΙΣΘΗΣΗ ΟΤΙ «ΠΑΡΑ ΤΑΥΤΑ»
Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΑΞΙΖΕΙ ΤΟΝ ΚΟΠΟ
«Μισώ τα ταξίδια και τους εξερευνητές» είναι η εναρκτήρια δήλωση του Γάλλου ανθρωπολόγου Κλοντ Λεβί-Στρος στο περίφημο βιβλίο του Θλιβεροί Τροπικοί, ένα κλασικό πλέον, ακατάτακτο έργο, που ακροβατεί στο μεταίχμιο λογοτεχνίας και επιστήμης. Δήλωση εκπλήσσουσα ως προς αυτό που ακολουθεί περιγράφοντας το ταξίδι του στην Κεντρική Βραζιλία, στη δεκαετία του ΄30, όπου θα μελετήσει τους πολιτισμούς και τις κοινωνικές δομές τεσσάρων κατά βάση ινδιάνικων φυλών με διανοητικά πετάγματα, στην Ινδία, το Πακιστάν, ακόμη και τη Νέα Υόρκη. Δήλωση που παρά ταύτα αιτιολογείται πλήρως στην κατάληξη του βιβλίου, όπου ο Λεβί-Στρος αποχαιρετά μ΄ ένα «αντίο άγριοι, αντίο ταξίδια» το κομμάτι της ανθρωπότητας που έχει οριστικά περάσει στο περιθώριο της Ιστορίας, αν δεν έχει αμετάκλητα εξοντωθεί. Ταυτόχρονα αποχαιρετά τη δυνατότητα του ταξιδιού ως μέρους της αυτογνωσίας μας, ως πρόκλησης διανοητικού ιλίγγου, ως δυνατότητας απόσπασης προκειμένου να δούμε καθαρότερα τη δική μας κοινωνία.

Ο πολιτισμός, μας λέει ο ΛεβίΣτρος, έχει περάσει στη φάση της εντροπίας- έννοια δανεισμένη από τη Φυσική, που συνιστά το μέτρο της αταξίας ενός συστήματος. Τα κοινωνικά υποσύνολα φθίνουν, οι αποκλίνουσες πρακτικές συγκλίνουν, το εύρος της ποικιλότητας περιορίζεται, η αταξία μεγεθύνεται, ακριβώς όπως συμβαίνει με τη συρρικνούμενη φύση. Γι΄ αυτό η μελαγχολική του ελεγεία διαθέτει, ταυτόχρονα με το υψηλό φιλολογικό της φορτίο, μια φιλοσοφική διάσταση που την ανάγει σε διανοητική τραγωδία. «Αυτό που μας δείχνετε πάνω απ΄ όλα, ταξίδια, είναι τα απόβλητά μας, εκτοξευμένα στο πρόσωπο της ανθρωπότητας», γράφει. Το ταξίδι, για τον μεγάλο ανθρωπολόγο, εγγράφεται ταυτόχρονα στον χώρο, στον χρόνο και στην κοινωνική ιεράρχηση. Η όποια του συγκίνηση εκφράζεται στο υπόστεγο της Θεωρίας. Εν τέλει, διασχίζοντας το Μάτο Γκρόσο και την Αμαζονία της δεκαετίας του ΄30 διαπιστώνει πως «το τοπίο μιμείται την περιγραφή του».

Έχει περάσει περισσότερο από μισός αιώνας αφότου πρωτοδημοσιεύθηκαν οι Τροπικοί (Ρlon 1955). Στο διάστημα αυτό το τοπίο της κοινωνικής ανθρωπολογίας ή εθνολογίας άλλαξε ολοσχερώς. Δεν είναι μόνο ότι μας τέλειωσαν οι άγριοι, κατά τη διατύπωση, μεταξύ άλλων του περίφημου Αμερικανού ανθρωπολόγου Μάρσαλ Σάλινς ( Νεολιθικές Κοινωνίες, Κοινωνίες της Αφθονίας ). Κυρίως έχει αυξηθεί ο κίνδυνος αυτό που εκλαμβάνεται από τον παρατηρητή ως πρόσκαιρα έστω αληθές να μην είναι παρά η διαστρεβλωμένη/αναληθής εικόνα του παρελθόντος. Ο Λεβί-Στρος μάς είχε εγκαίρως προειδοποιήσει: πώς να μελετήσει κανείς τις κοινωνίες των Ινδιάνων της Βόρειας Αμερικής όταν ζουν σε ρεζέρβες, τρέφονται από το κράτος, έχουν πάψει να κυνηγούν και βλέπουν διαρκώς τηλεόραση; Τι έχει απομείνει από τις κάστες της ινδικής υποηπείρου που επισκέφθηκε στη δεκαετία του ΄40- κοινωνία ήδη εκφυλισμένη από αιώνες αποικιοκρατίας; Ο Λεβί-Στρος μάς προειδοποιεί ότι η παρουσία και μόνο του λευκού ανθρωπολόγου τροποποιεί το αντικείμενο της παρατήρησης- όπως σήμερα η κάμερα της τηλεόρασης αλλοιώνει το γεγονός. Διάσημο είναι το παράδειγμα του Ινδιάνου αρχηγού που, μιμούμενος τον ανθρωπολόγο, παριστάνει ότι γράφει, προκειμένου να κυριαρχήσει στην ομάδα του.

Απομυθοποίηση
Υπάρχουν και άλλοι λόγοι για τους οποίους οι Τροπικοί δεν υπάρχουν πια με την έννοια που υπήρχαν πριν από μερικές δεκαετίες. Η αστική ομογενοποίηση. Η τεχνολογική εισβολή. Η απομυθοποίηση του χαμένου παραδείσου που ρομαντικοί ερευνητές όπως η Μάργκαρετ Μιντ μας είχαν δώσει. Η μετατροπή των «κοινωνιών χωρίς ιστορία» σε στυγνές δικτατορίες υπό την εισβολή της δυτικής τεχνολογίας. Η οικολογική καταστροφή. Η εξαφάνιση γλωσσών και ιδιωμάτων με ρυθμό ίσο τουλάχιστον με αυτόν της φυτογενετικής βάσης. Η απογοητευτική προσπάθεια των πάντων να μιμηθούν τον τρόπο ζωής και τα επίπεδα διαβίωσης της Δύσης. Η άκριτη πίστη στην Ανάπτυξη- ό,τι κι αν σημαίνει ο όρος.

Εισάγοντας μια φιλόδοξη συγκριτική ανάλυση των πολιτισμών, διακρίνοντας μεταξύ κοινωνιών θερμών (η σημερινή, παγκοσμιοποιημένη) και ψυχρών (όπως οι παραδοσιακές), επαναπραγματευόμενος το μείζον ζήτημα της σχέσης φύσης και πολιτισμού, ο Λεβί-Στρος έθρεψε γενιές ολόκληρες ερευνητών κι ας κατηγορήθηκε για «σικάτο ιδεαλισμό». Είμαστε τα «αντικείμενα που πραγματευόμαστε», έλεγε. Αυτή η σύντηξη παρατηρητή και αντικειμένου, κεντρικό δόγμα στις φυσικές και ανθρωπιστικές επιστήμες σήμερα, δημιούργησε έναν αστερισμό δυνατοτήτων που από πολλούς ονομάζονται πλέον μεταστρουκτουραλιστικές κατά το μεταμοντέρνες. Όμως το «μετά» δεν έχει νόημα χωρίς το «προ». Η αρχαιολογία του ζώντος που ίδρυσε διατηρεί όλη της τη λάμψη, παρά το ότι το ίδιο το ζων κινείται αβέβαια στον ορίζοντα των μελετών και των ταξιδιών μας.

Η περιπέτεια του Κλοντ Λεβί-Στρος υπήρξε και για μένα διαρκής πηγή έμπνευσης, μεταξύ άλλων γιατί εγκαλεί σε μια νέα ηθική στάση- κατά την καντιανή έννοια. Αν και είναι στον Ρουσό που αφιερώνεται κάθε σελίδα των Θλιβερών Τροπικών.