Δεν ήταν φτωχοί, ήταν ελεύθεροι!

ΤΙ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΟΥΝ
ΟΙ ΚΥΝΗΓΕΤΙΚΕΣ-ΤΡΟΦΟΣΥΛΛΕΚΤΙΚΕΣ
ΚΟΙΝΩΝΙΕΣ ΓΙΑ
ΜΑΣ ΣΗΜΕΡΑ; ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΚΑΘΕ ΔΙΑΘΕΣΗ
ΕΞΙΔΑΝΙΚΕΥΣΗΣ, ΤΟ ΗΘΟΣ
ΑΝΑΔΙΑΝΟΜΗΣ ΠΟΥ ΤΙΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΖΕΙ
ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΒΟΗΘΗΣΕΙ
ΣΤΟΝ ΑΝΑΓΚΑΙΟ ΑΝΑΣΤΟΧΑΣΜΟ
ΚΑΙ ΑΝΑΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟ ΤΗΣ
ΔΙΚΗΣ ΜΑΣ ΠΟΡΕΙΑΣ, ΣΕ ΣΥΝΘΗΚΕΣ
ΒΑΘΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗΣ
ΚΡΙΣΗΣ
Καθώς οι κοινωνίες μας συνεχίζουν την πορεία τους στη δίνη της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, ιδιαίτερο βάρος αποκτά στη δημόσια ατζέντα η συζήτηση περί δικαιότερης κατανομής των φορολογικών βαρών και αναδιανομής του εισοδήματος. Οι υποτιθέμενοι μονόδρομοι φαίνεται να καταρρέουν και να προκύπτουν εναλλακτικές επιλογές που τίθενται στην κρίση των πολιτών- αυτό δεν συνέβη, εξάλλου, και στις πρόσφατες εθνικές εκλογές; Παράλληλα, γίνεται όλο και περισσότερο κατανοητό ότι η οικονομία δεν συνιστά ένα αυτόνομο, ουδέτερο σύστημα, που κινείται με ρυθμούς φυσικής νομοτέλειας πέρα από οποιαδήποτε κοινωνική πλαισίωση και οποιονδήποτε πολιτικό έλεγχο· ότι δεν αποτελεί το ανεξέλεγκτο βασίλειο ενός homo economicus, σταθερά, αιώνια και ουσιακά προσανατολισμένου στη συσσώρευση και την απληστία. Όταν τα πράγματα καταλήγουν εκεί, όταν τα γκόλντεν μπόις γίνονται ηθικό πρότυπο μιας ολόκληρης κοινωνίας, τότε η νεοφιλελεύθερη ουτοπία της αφθονίας μπορεί γρήγορα να μετατραπεί σε δυστοπικό εφιάλτη. Σε τέτοιου είδους συγκυρίες κρίσης τίθεται πάντοτε το ζήτημα των ορίων της συσσώρευσης, του δικαιότερου μοιράσματος, το αίτημα ενός ήθους αλληλεγγύης. Είναι όμως μια τέτοια αλλαγή, έστω και καταρχήν, εφικτή; Μήπως αντιφάσκει προς την ίδια τη φύση της ανθρώπινης κοινωνίας; Υπάρχουν, άραγε, μορφές κοινωνικής οργάνωσης που ενσαρκώνουν ένα τέτοιο εναλλακτικό ήθος;

Σε αυτό το ερώτημα έρχεται να απαντήσει ο συλλογικός τόμος με τίτλο, Κοινωνίες μοιράσματος, που επιμελήθηκε ο Θανάσης Κουραβέλος και ο οποίος συγκεντρώνει σημαντικά- και μέχρι σήμερα ανέκδοτα στα ελληνικά – ανθρωπολογικά κείμενα για τις κυνηγετικές και τροφοσυλλεκτικές κοινωνίες. Πρόκειται για κείμενα των Μάρσαλ Σάλινς, Άλαν Μπάρναρντ, Νιούριτ Μπέρντ-Ντέιβιντ, Τζέιμς Γούντμπερν, Κάρεν Έντικοτ, Τζορτζ Σιλμπερμπάουερ, Τιμ Ίνγκολντ και Ρίτσαρντ Λι, που παρουσιάζονται σε μια ιδιαίτερα επιμελημένη και άρτια μεταφρασμένη ανθολογία, με πολλαπλά ευρετήρια, προτεινόμενη βιβλιογραφία, βιογραφικά των συγγραφέων, φωτογραφικό και άλλο βοηθητικό υλικό.

Στο κείμενο του Μάρσαλ Σάλινς, για παράδειγμα, που προέρχεται από το κλασικό πια βιβλίο του Stone Αge Εconomics, αμφισβητείται ευθέως ο διαδεδομένος ισχυρισμός ότι οι παλαιολιθικές κοινωνίες ήταν κοινωνίες φτώχειας, με πενιχρούς πόρους, βουτηγμένες στην ανέχεια και το άγχος του βιοπορισμού. Η διεξοδική ανάλυση των κοινωνιών αυτών- όσων λίγων εξακολουθούν να υπάρχουν και όσων άλλων έχουν καταγραφεί στις ιστορικές πηγές είτε έχουν μελετηθεί παλαιότερα- αποκαλύπτει την πλήρη υπερκάλυψη των διατροφικών και άλλων αναγκών των μελών της κάθε κοινότητας με τον ελάχιστο δυνατό κόπο. Πρόκειται, στην πραγματικότητα, για κοινωνίες σχόλης, αφού είναι πολύ λίγος ο χρόνος που χρειάζεται για την κάλυψη των αναγκών, και έτσι οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες εργάζονται πολύ λιγότερο από ό,τι εμείς (όχι πάνω από τέσσεριςπέντε ώρες την ημέρα κατ΄ άτομο), ενώ απολαμβάνουν εντελώς διαφορετικά τον ελεύθερο χρόνο τους. Επιπλέον, και εδώ φθάνουμε στην αιχμή της επιχειρηματολογίας του Σάλινς, αποτελούν τις πρωταρχικές «κοινωνίες της αφθονίας». Κι αυτό γιατί η επίτευξη της αφθονίας μπορεί να επιχειρηθεί από δύο πιθανούς δρόμους: «είτε αυξάνοντας την παραγωγή είτε συγκρατώντας τις επιθυμίες» (σελ. 34). Είτε συσσωρεύοντας και αποθησαυρίζοντας, είτε απαγορεύοντας τη συσσώρευση και προάγοντας την εξισωτική αναδιανομή του παραγόμενου προϊόντος. Και ο Σάλινς καταλήγει: «Έχουμε την τάση να σκεπτόμαστε τους κυνηγούς-συλλέκτες ως φτωχούς επειδή δεν κατέχουν σχεδόν τίποτα· ίσως γι αυτόν ακριβώς τον λόγο θα ήταν προτιμότερο να τους αντιληφθούμε ως ελεύθερους » (σελ. 50).

Ο Γιάννης Σταυρακάκης είναι αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ.