Οικεία ηδονή

Το έργο του Άρθουρ Μίλερ «Ψηλά από τη γέφυρα» με τον Γρηγόρη Βαλτινό παίζεται στο Βρετάνια
OΕυριπίδης με την επίδραση των σοφιστών, που πρώτοι στην Ιστορία θέλησαν να ερευνήσουν τη διαπολιτισμικότητα, έγραψε τέσσερα από τα γνωστά έργα του, που ανιχνεύουν τους όρους και τις επιπτώσεις της προσπάθειας κάποιων ξένων να ενοφθαλμιστούν σ΄ ένα αλλότριο γι΄ αυτούς περιβάλλον. Ήταν χωρίς υπερβολή ένας πρωτοπόρος και υποψιασμένος μπιχεβιοριστής, μελετητής της συμπεριφοράς των ανθρώπων συναρτήσει του φυσικού και του κοινωνικού αλλά και του ηθικού περιβάλλοντος.

Πράγματι, στη «Μήδεια» και στην «Ανδρομάχη» μελετά την απόπειρα και τον αγώνα δύο ξένων γυναικών, «βαρβάρων», να επιβιώσουν σε μια ελληνική επικράτεια μ΄ άλλα ήθη, άλλη κοινωνική λογική, άλλες δημόσιες και ιδιωτικές συμπεριφορές και άλλες βέβαια παραδόσεις. Στην «Ελένη» και στην «Ιφιγένεια εν Ταύροις» μελετά τον αγώνα και τις αγωνίες δύο Ελληνίδων γυναικών να κολυμπήσουν στον εθιμικό και ηθικό χείμαρρο μιας «βαρβαρικής» χώρας. Το πείραμα αυτό επαναλαμβάνεται αιώνες τώρα από δεκάδες μυθιστοριογράφους, δραματουργούς, σεναριογράφους. Η Αμερική είναι μια χώρα που εκ της συστάσεως του κράτους της οφείλει την κοινωνική της διαστρωμάτωση σε μια πολυπολιτισμική εισροή ατόμων που, συνήθως φυγάδες, ανέστιοι, φτωχοί, απελπισμένοι, φτάνουν στο Ελντοράντο για να αναζητήσουν την επιβίωση και προσδοκώντας τη μεγάλη ευκαιρία για πλουτισμό και επιτυχία. Μια πολύγλωσση κυψέλη και μια βαβελική πανσπερμία συγκροτούν το υπόστρωμα μιας κοινωνίας που ομολογεί πίστη στο δολάριο και στους δημοκρατικούς θεσμούς.

Ο Άρθουρ Μίλερ, μαρξιστής συγγραφέας και κατ΄ εξοχήν διαλεκτικός διανοούμενος σ΄ όλα τα έργα του, ανατέμνει την αμερικανική κοινωνία του καιρού του και αναζητεί το καίριο ερώτημα και την αναγκαία απάντηση στο τι και το πώς τού να είναι κανείς και να επιδιώκει να είναι Αμερικανός πολίτης χωρίς να αποκοπεί από τις ρίζες του. Εβραϊκής καταγωγής ο ίδιος αλλά άθεος, προσπαθεί να ανακαλύψει τις υπόγειες διαδρομές που ακολουθεί ο ψυχισμός, άρα και τα κίνητρα των πράξεων διαφόρων ομάδων της κοινωνίας του καιρού του.

Το έργο του «Ψηλά από τη γέφυρα» εντοπίζει μια οικογένεια Σικελών μεταναστών πρώτης και δεύτερης γενιάς που έχουν με αγώνες και αγωνίες κατορθώσει να ενταχθούν στον κοινωνικό ιστό της Ν. Υόρκης, έχουν λύσει κάποια στοιχειώδη προβλήματα επιβίωσης χωρίς όμως να έχουν αποκοπεί από τον ομφάλιο λώρο της γενέθλιας γης.

Όσο η αφομοίωση κι αν είναι επιδίωξή τους, το ένστικτο της πολιτισμικής αυτοσυντήρησης τούς κρατάει δεμένους, με αποτέλεσμα να συγκρούονται μέσα τους η ελευθεριότητα του νέου κόσμου και ο κώδικας συμπεριφοράς μιας βιομηχανικής και αστικής ζωής με τον αυστηρό και άτεγκτο κώδικα της παραδοσιακής σικελικής φαμίλιας. Η σύγχυση και οι συγκρούσεις εντείνονται όταν παροξύνονται από την εισβολή νεήλυδων από την πατρίδα.

Ο Μίλερ ιδιοφυώς προικίζει τα εκατέρωθεν «στρατόπεδα» με μια σύνθετη και αντιφατική νοοτροπία: μέσα από τους παλιούς μετανάστες ο συμφυρμός με τους νέους επιτρέπει να αναδυθούν ξεχασμένα ένστικτα και επιθυμίες καταπιεσμένες και μέσα από τους νέους ο συναγελασμός με τους αφομοιωμένους επιτρέπει να συμπεριφέρονται αστικότερα και ηθικά χαλαρότερα για να δείξουν πόσο γρήγορα αναγνωρίζουν και υποτάσσονται στους όρους της νέας ζωής. Όροι και συνθήκες που οδηγούν τον Μίλερ να σχεδιάσει και να εκτελέσει σκηνικά μια λαϊκή τραγωδία με όλα τα συστατικά που συναντά κανείς στα ειρωνικά δράματα του Ευριπίδη. Πάθος, σκληρότητα, κατάχρηση εξουσίας, προδοσία.

Το να ξεσπάσει ένα δράμα ερωτικού πάθους με σαφή αιμομικτικά χαρακτηριστικά μέσα στην ορθολογιστική λογική του τσιμέντου, του ατσαλιού, της νόρμας, της παράνομης παραμονής, της εργατικής και εργατοπατερικής μαφίας κ.λπ. είναι ένα κατ΄ εξοχήν τραγικό πεδίο ανελέητης πάλης κινήτρων και σκοπών, όπου η ζωή και ο θάνατος συγκατοικούν και ο φόνος καραδοκεί για να δώσει λύση.

Ο Γρηγόρης Βαλτινός που σκηνοθέτησε και πρωταγωνιστεί σ΄ αυτό το λιτό στην ανάπτυξή του, γυμνό στα κίνητρά του και καλπάζον στη φορά του προς την έξοδο έργο, βρήκε πως μόνο ως λαϊκή τραγωδία μπορεί να γίνει σήμερα συγκλονιστικά σύγχρονο. Γιατί βέβαια καιροφυλακτούν ο εύκολος ηθογραφισμός, η γραφικότητα και ο παγιδευτικός ψυχολογισμός. Τα ήθη ενός νέου σύνθετου κόσμου ανιχνεύει ο Μίλερ. Σίγουρα δεν λείπουν τα στοιχεία ιθαγένειας στις συμπεριφορές και οπωσδήποτε τα πάθη πηγάζουν από τραύματα, στερήσεις, ματαιώσεις και καταπιεσμένες ορμές, αλλά προέχει και επιβάλλεται ο «μύθος», κατά τον αριστοτελικό ορισμό, ο μέγιστος πάντων. Και ο μύθος του έργου, ο πυρήνας, έχει να κάνει με αρχέτυπες επιθυμίες, με βαθιές, χαραγμένες υποσυνείδητα εγγραφές που αναδύονται από βαθιά επίσης πηγάδια κακοτράχαλης και διψασμένης γης.

ΙΝFΟ

«Ψηλά από τη γέφυρα» του Άρθουρ Μίλερ στο θέατρο «Βρετάνια» (Πανεπιστημίου 7, τηλ. 210.3221579)

Ικανοί και εύστοχοι συντελεστές

Ο Βαλτινός είχε στη διάθεσή του μια ωμή και συνάμα καίρια και ουσιαστική μετάφραση του Ερρίκου Μπελιέ και τα πάντα έξοχα στη σκηνική τους ευστοχία και εικαστική τους ευαισθησία σκηνικά και κοστούμια του Γιώργου Πάτσα. Η Μελίνα Μάσχα και ο Ιατρόπουλος χάρισαν φως και ήχους υποβλητικής διέγερσης. Ο Στέφανος Κυριακίδης (δικηγόρος Αλφιέρι), αφηγητής και ρεζονέρ, είχε την άνεση της πείρας του για να συνθέσει τον ψύχραιμο παρατηρητή και τον μάταιο στις παρεμβάσεις του «από μηχανής θεό»!

Ο Ρίσβας (Μάρκο), παρουσία σημαίνουσα και πλούσια σε συναισθηματικό φορτίο, ιδίως στις έξοχες σιωπές. Η σωματική του παρουσία έφερνε κάτι από την υπαίθρια αγροτική νωχέλεια και τις ψυχολογικές ενέδρες μιας φιλύποπτης κοινωνίας κλειστής.

Ο Νίκος Πουρσανίδης προχωράει με ακμαία τεχνική, σκηνικό ήθος, έξοχους ρυθμούς και εσωτερική πληρότητα συναισθήματος προς ωραίες ερμηνείες. Οι Μιχάλης Σάκκουλης και Νικόλας Μιχάκος έπλασαν με άνεση και πειθώ δύο λαϊκές φιγούρες βιομηχανικών εργατών. Η Μαριάννα Πολυχρονιάδη ενισχύει τις αγαθές εντυπώσεις που έχουμε σωρεύσει με τη σκηνική της ευστροφία, τη σωματική χάρη και το ειλικρινές συγκινησιακό φορτίο που ελέγχει άριστα.

Η Μαρίνα Ψάλτη, σ΄ έναν από τους πληρέστερους ρόλους της, έπλασε μια εξαίσια σύνθετη προσωπικότητα, αφού ισορρόπησε την παραδοσιακή καθηκοντολογία της σιωπής και της ανοχής του λαϊκού καθολικισμού με την προδομένη γυναίκα, την ερωτευμένη αλλά και την ενστικτωδώς κτητική.


Υπερπήδησε τον πήχυ

Ο Γρηγόρης Βαλτινός (Έντι Καρμπόνε) ύψωσε τον πήχυ ψηλά και με άνεση τον υπερπήδησε, διότι σχεδίασε και πραγμάτωσε μια λαϊκή τραγική υποκριτική με ανάλογο μέγεθος, χωρίς υπερβολές, αλλά με έναν εσωτερικό καημό, ένα έξοχο ντέρτι που έγινε βουβή απελπισία χωρίς να χαθεί η αξιοπρέπεια.

Ως σκηνοθέτης κατόρθωσε το αυτονόητο αλλά τόσο δύσκολο πια: να συλλάβει και να μεταδώσει στους συνεργάτες του και στο κοινό την αριστοτελική απαίτηση για την επιδίωξη της οικείας ηδονής του τραγικού είδους.