Αμερικές και ΕΣΣΔ άνευ ορίων

Δύο μυθικά κείμενα του Ανδρέα Εμπειρίκου ανακαλύφθηκαν πρόσφατα στα κατάλοιπα της μητέρας του και κυκλοφορούν μεθαύριο (Άγρα) ανοίγοντας ένα καινούργιο κεφάλαιο στην ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας- μικρό, αλλά πολύ ενδιαφέρον. Είναι η περίφημη (πρώτη στην Ελλάδα) Διάλεξη του1935 περί Σουρρεαλισμού και το ανέκδοτο, υμνητικό της ΕΣΣΔ και του «γνήσιου Σοσιαλισμού» ποίημα του 1933, Το θέαμα του Μπογιατιού ως κινούμενου τοπίου: κείμενα με φιλολογική αξία και πολιτική σημασία, που τα αναδεικνύει ο επιμελητής των έργων του ποιητή, καθηγητής Γιώργης Γιατρομανωλάκης, με γλαφυρές εισαγωγές για τα συμφραζόμενα και τα διακυβεύματα της εποχής. Πράγματι, λίγο πριν από το σκοτάδι της Μεταξικής δικτατορίας, ο 34χρονος Εμπειρίκος, κοσμοπολίτης μεγαλοαστός που έχει παραιτηθεί από τις οικογενειακές επιχειρήσεις (1933), έχει απαρνηθεί την μπουρζουάδικη νοοτροπία και έχει εξοικειωθεί με την ψυχαναλυτική θεωρία, ρίχνει τον σπόρο ενός επαναστατικού καλλιτεχνικού κινήματος, το οποίο επιτίθεται «ενάντια στην ολότητα των καλώς κειμένων» και υποσκάπτει «τις βάσεις του κοινωνικού μας συγκροτήματος», έχοντας (ως μέθοδο σκέψης) «προσχωρήσει στον διαλεχτικό υλισμό»! Είναι ο σουρεαλισμός, που έχει αναστατώσει την Ευρώπη από τις αρχές του ΄20 (ο όρος θα απαξιωθεί από το ελληνικό κατεστημένο, οπότε οι ομοϊδεάτες του θα προτιμήσουν τον όρο «υπερρεαλισμός»). Ο Εμπειρίκος μιλάει για μία ώρα στη Λέσχη Καλλιτεχνών της οδού Καραγεώργη της Σερβίας, σε μια στρωτή δημοτική- διαφορετική από τη μεικτή γλώσσα που θα χρησιμοποιήσει στα υπερρεαλιστικά έργα του- μπροστά σε ένα κοινό «δυσμενέστατο». Ο 24χρονος Οδυσσέας Ελύτης που τον παρακολούθησε αναφέρει χαρακτηριστικά (βλ. Ανοιχτά Χαρτιά, Ίκαρος) «βλοσυρούς αστούς που άκουγαν φανερά ενοχλημένοι ότι εκτός από τον Κονδύλη και τον Τσαλδάρη, υπήρχαν και άλλοι ενδιαφέροντες άνθρωποι στον κόσμο, που τους έλεγαν Φρόυντ ή Μπρετόν». Η διάλεξη αυτή, που το χειρόγραφό της λάνθανε για 60 χρόνια, ήταν μια πράξη παρέμβασης στα πράγματα της ελληνικής κουλτούρας και τοποθέτησε την Ελλάδα στον υπερρεαλιστικό χάρτη. Δύο μήνες αργότερα σκάει σαν βόμβα και η Υψικάμινος, η (πρώτη) σουρεαλιστική συλλογή του Εμπειρίκου, ο οποίος οργανώνει επιπλέον μια διεθνή «επίδειξη σουρεαλιστικών έργων» στο σπίτι του. Από εκεί και πέρα, το πνευματικό τοπίο της χώρας αλλάζει. Διότι, όπως σχολιάζει και ο Γιατρομανωλάκης, τότε είναι που χαράσσονται οι δύο ράγες στις οποίες θα πορευθεί η Νεοελληνική Ποίηση: ο αγγλοσαξονικός μοντερνισμός, με ηγετική μορφή τον Σεφέρη- ο οποίος την ίδια εποχή κυκλοφορεί το Μυθιστόρημα – και ο υπερρεαλισμός, με ηγετική μορφή τον Εμπειρίκο. Εκεί, στην πρώτη φάση, ο Ελύτης, ο Εγγονόπουλος, ο Κάλας κι έπειτα οι Σαχτούρης, Γκάτσος, Παπαδίτσας, Βαλαωρίτης, Αραβαντινού, Κακναβάτος κ.ά. Ποιος θα αρνηθεί ότι η ποίησή μας θα ήταν λιγότερο ρωμαλέα χωρίς τον υπερρεαλισμό; Κι ας λοιδορήθηκαν οι Έλληνες υπερρεαλιστές τόσο από την αστική όσο και από την κομμουνιστική ορθοδοξία…

«Οι Αμερικές του σουρεαλισμού δεν έχουν όρια». Αυτό έλεγε ο Εμπειρίκος, εξηγώντας ότι η εφαρμογή του ανοίγει έναν νέο κόσμο- κάτι «εντελώς ανάλογο» στο πνευματικό επίπεδο «με την ανακάλυψη του Κολόμβου, με τη διαφορά ότι ο Σουρεαλισμός (…) είναι ένας τρόπος συνεχούς ανακάλυψης». Η διάλεξη εκείνη λειτουργεί υπέροχα και σήμερα. Ξεκινώντας από τις διαφορές ντανταϊσμού- σουρεαλισμού, τσιτάροντας τα Μανιφέστα του Μπρετόν (1924, 1929) για να καταλήξει στη φύση και στην επαναστατική διάσταση του κινήματος, ο κατοπινός συγγραφέας της Οκτάνας τονίζει:

«Όταν πρωτοδιαβάση κάποιος που δεν γνωρίζει καθόλου τι είναι Σουρρεαλισμός ένα ποίημα αυτού του είδους, μπορεί να σκεφθή πως ο ποιητής είναι τρελλός ή πως θέλει να κοροϊδέψη τον κόσμο. Όταν όμως μυηθή και κατανοήση το περιεχόμενο της θεωρίας, μόλις περάσει το πρώτο ξάφνιασμα και διαλυθεί το παχύ λίπος με το οποίο καταντά να περισφίγγη την βαθύτερή μας ευαισθησία η συνεχής γαλλούχησή μας από τις εκάστοτε επιβαλλόμενες σε μας πειθαρχίες, ο αναγνώστης θα δη πως είχε λάθος και θα του είναι πολύ δύσκολο να αρνηθή πως τα ποιήματα αυτά γενικώς ασκούν επάνω μας μια γοητεία- την γοητεία που μπορεί να ασκήση μόνο το θαυμαστόν, το άγνωστο, ό,τι έρχεται από κάπου αλλού, ό,τι ξεπερνά τα στενά όρια της λογικής, ό,τι δεν περιέχεται μέσα στο πλαίσιο της συνείδησής μας».

«… Αγαπημένη μας μητέρα ΕΣΣΔ, / Ύλη και πνεύμα της αμαράντου νίκης του προλεταριάτου/ (…) ρύσαι ημάς από τους πονηρούς αστούς/ Αμήν». Έτσι κλείνει το… Μπογιάτι (η οικογένεια του ποιητή είχε εκεί τσιφλίκι), ένα ποίημα εξίσου κομβικό με τη Διάλεξη, χωρίς να είναιυπερρεαλιστικό. Ο ποιητής αναφέρεται εδώ στη μετάβασή του από την ασυνείδητη στη συνειδητή ζωή και συνυφαίνει την ερωτική απελευθέρωση (πτυχή και του υπερρεαλισμού) με τον πανανθρώπινο απελευθερωτικό χαρακτήρα της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Η σύνθεση αυτή, μαζί με την πολιτική ανάλυση του σουρεαλισμού στη Διάλεξη, σε συνδυασμό και με τα λενινιστικής-μαρξιστικής πνοής μανιφέστα του 1933 που πρωτοβγήκαν στο φως εφέτος ( Γράμματα στον πατέρα, τον αδελφό του Μαράκη και την μητέρα ), είναι ένα καρφί στο μάτι όσων «είδαν» στο έργο του ένα πλέγμα ιδεολογημάτων τα οποία ανήκουν «στην παράδοση της ριζοσπαστικής δεξιάς». Ακόμα και μετά τη σύλληψή του το 1944 από την πολιτοφυλακή του ΕΑΜ, ο Εμπειρίκος, όπως ξέρουν εκείνοι που τον γνώρισαν, δεν συνταυτίστηκε ποτέ και σε τίποτα με την τάξη του.