Ο συγγραφέας – προβοκάτορας

«Αν ένα έργο δεν μπορεί να είναι καλό, τουλάχιστον ας είναι ασυνήθιστο». Αυτή είναι- προβοκατόρικα διατυπωμένη- η φιλοσοφία του Σέσαρ Άιρα. Του συγγραφέα που, αν πιστέψουμε τον μεγάλο Κάρλος Φουέντες, μπορεί να γίνει ο πρώτος Αργεντινός νομπελίστας. Πολυγραφότατος, πολύγλωσσος, 60άρης με πλήθος άρθρων, μεταφράσεων και 50 βιβλία στο ενεργητικό του – μυθιστορήματα, διηγήματα, θεατρικά έργα, δοκίμια- ο Άιρα γοητεύει τον αναγνώστη επειδή, με έναν εντελώς ιδιαίτερο τρόπο, επανιδρύει την πραγματικότητα συνομιλώντας με τον σουρεαλισμό. Το Βαράμο του, που μόλις κυκλοφόρησε (μτφ. Κώστας Αθανασίου, εκδ. Καστανιώτη), περιλαμβάνει δύο νουβέλες των 100 σελίδων, γραμμένες το 1999 και το 1995, από τις οποίες καταλαβαίνει κανείς γιατί τον αποκαλούν «κινούμενη άμμο». Η πρώτη χρωστά τον τίτλο της, «Βαράμο», στον μονόχνωτο Παναμέζο γραφειοκράτη υπάλληλο ο οποίος μέσα σε μια νύχτα του 1923 έγραψε το αριστούργημα της μοντέρνας κεντροαμερικανικής ποίησης. Η δεύτερη, «Ένα επεισόδιο από τη ζωή του ταξιδευτή ζωγράφου», αναφέρεται στην ηλεκτρική εκκένωση που έδωσε τερατώδη μορφή και τερατώδη διεισδυτικότητα στον Γερμανό ηθογράφο-ζωγράφο Ρουγκέντας, ο οποίος το 1837, χτυπημένος από κεραυνό, αποτύπωσε με μοναδική δύναμη τις επιδρομές των ιθαγενών Ινδιάνων στις κοινότητες των λευκών Αργεντινών. Η ιδιαιτερότητα του Άιρα είναι η χειρουργική του ματιά. Παρουσιάζει τα γεγονότα με μεγεθυντικό φακό, είτε σε slow motion είτε σε fast forward, και καταφέρνει να αντισταθμίζει τις κοιλιές της αφήγησης με μελοδραματικές συμπτώσεις και εξαιρετικές σκηνές αποκάλυψης, έτσι που ακόμα και το παράλογο αφομοιώνεται ως φυσιολογικό. Στο τέλος, ο αναγνώστης συνειδητοποιεί ότι η ντοκουμενταρίστικη περιγραφή της πραγματικότητας έχει πάρει τη φόρμα της επινόησης. Αλλά και το αντίστροφο: ότι η επινόηση, η μυθοπλασία, η δημιουργία, εμφανίζονται ως ντοκουμενταρίστικη ανασύσταση της πραγματικότητας. Και οι δύο νουβέλες ειρωνεύονται λοιπόν τους παράγοντες του καλλιτεχνικού φαινομένου, υπονομεύοντας, καταρρίπτοντας ή και χλευάζοντας τους μύθους, τα στερεότυπα και τα κριτήρια που το ορίζουν. Το περίφημο ταλέντο, η περίφημη ανατρεπτική διάθεση της πρωτοπορίας, το περίφημο βάσανο του ύφους, το περίφημο αίτημα της σύμπλευσης μορφής και περιεχομένου, η περίφημη «αποστολή» του συγγραφέα, αμφισβητούνται από τον Αργεντινό συγγραφέα, και μόνο με τον τρόπο με τον οποίο ξανακεντάει στις πιο μικρές τους λεπτομέρειες τα εξωφρενικά περιστατικά που προκάλεσαν το υποτιθέμενο εξαιρετικό: το ποίημα του Βαράμο και τις γκραβούρες του Ρουγκέντας- ήρωες και έργα που δεν είναι παρά αποκυήματα της φαντασίας του Άιρα!

«Αν κάποιο έργο (μάς) θαμπώνει με την καινοτομία του» σημειώνει ο Άιρα, «την αξία (του)

δεν πρέπει να την ψάχνουμε στο ίδιο το έργο, αλλά στη μεταμορφωτική του δράση πάνω στην ιστορική στιγμή που το δημιούργησε». Αυτό ακριβώς, το πριν που παίρνει νόημα από το μετά, καταγράφει κι εκείνος σε τούτες τις δύο νουβέλες. Στον «Βαράμο» όλα αρχίζουν από τα δυο πλαστά χαρτονομίσματα που παίρνει ο ήρωας του Άιρα τη μέρα της μισθοδοσίας του. Από εκείνη την στιγμή εισβάλλουμε στη συνείδησή του και παρακολουθούμε ό,τι κάνει και ό,τι συναντά στο διάβα του μέχρι τη νύχτα (λ.χ. το κωδικοποιημένο σημείωμα με τα αποτελέσματα του στοιχήματος που έπαιξε η γριά Κινέζα μάνα του, την αποτυχημένη προσπάθειά του να ταριχεύσει ένα ψαράκι, την τυχαία συζήτησή του με τρεις νεόπλουτους των πειρατικών εκδόσεων), καθώς και τις ψυχικές διαδικασίες που συγκολλούν τα γεγονότα μεταξύ τους, τις αναμνήσεις του, τις φευγαλέες φαντασιώσεις του, τις εγκεφαλικές εκλάμψεις του κ.ο.κ. ώσπου κάθεται υποτίθεται να γράψει το «πειραματικό» και «αινιγματικό» «Άσμα του παρθένου Βρέφους». Έτσι, ανακατασκευάζοντας ένα επεισόδιο της λογοτεχνικής ιστορίας, ο Άιρα απομυθοποιεί την διαδικασία της έμπνευσης και τις παραδεδεγμένες λογοτεχνικές αξίες. Αλλά ταυτόχρονα μάς προκαλεί να αναρωτηθούμε για τον ρόλο του τυχαίου στην τέχνη και για την έννοια του πρωτοποριακού. Κάτι αντίστοιχο επιτυγχάνει με το «Επεισόδιο…», όπου αναπλάθει (εξαιρετικά) μια εντελώς ιδιαίτερη περίσταση- το κεραυνοβόλημα του ζωγράφου στις πάμπας της Αργεντινής- η οποία προκαλεί υποτίθεται, μια αναβάθμιση της ματιάς και της δουλειάς του καλλιτέχνη. Εδώ ο Άιρα θέτει το ζήτημα της «καλής» και της «κακής» τέχνης, αμφισβητώντας τα κυρίαρχα κριτήρια και τη σημασία της αποστειρωμένης τελειότητας. «Ο συγγραφέας πρέπει να είναι ένας προβοκάτορας ενάντια στον κομφορμισμό, στην κοινοτοπία, στη δημαγωγία» υποστηρίζει ο Άιρα· αυτός, λέει, είναι ο μοναδικός κοινωνικός ρόλος που θα μπορούσε να αναλάβει. Το ΄πιασε αυτό ο Κώστας Αθανασίου, αναγνώστης ευφυής και υποψιασμένος που έχει διαβάσει πλήθος έργων του, και μας τον γνωρίζει συνοδεύοντας τις δύο αυτές νουβέλες με ένα διαφωτιστικό επίμετρο, όπου επισημαίνει τις προβοκάτσιες του Αργεντινού. Τις πραγματολογικές παγίδες που στήνει στον αναγνώστη, τις αποπροσανατολιστικές λεπτομέρειες στις οποίες επιμένει, τις εκκρεμότητες που αφήνει στο τέλος, την άναρχη αφήγησή του. Σ΄ αυτή τη λογοτεχνία που εξακολουθεί να κουβαλά τη βαριά κληρονομιά- αλλά και σκιά- του Μπόρχες, είναι πολύ ενδιαφέρον να δει κανείς τους τρόπους με τους οποίους ένας νεώτερος συγγραφέας χαράσσει τον δικό του δρόμο και βρίσκει τη δική του φωνή. Κοντά στον Άιρα αξίζει να γνωρίσει κανείς και τον Εδγάρδο Κοζαρίνσκι (Πάπυρος), τον Έκτορ Μπιανκιότι, τον Χουάν Χοσέ Σάερ, τον Πέδρο Μαϊράλ (σε λίγους μήνες από την Πόλι).