Φαινόμενα

Ιστορία που ζήσαμε
Της Πόπης Διαμαντάκου diaman@dolnet.gr ,

Αφιέρωμα μνήμης για την «πτώση του Τείχους» και υλικό για σκέψη που, χωρίς αυτή, η ελευθερία δεν γράφει Ιστορία
Αφιερωμένη στο κορυφαίο γεγονός του τέλους του 20ού αιώνα, την πτώση του Τείχους, και η «Έρευνα» του Παύλου Τσίμα. Ξεκινούμε από το τελευταίο κομμάτι της εκπομπής. Εκεί που ο ακαδημαϊκός Γενς Ράιχ – μετά τον ενθουσιασμό για το ηρωικό πλήθος που διεκδίκησε την ελευθερία και την κατάκτησε, μετά τις διαπιστώσεις για την ιστορική συγκυρία της περεστρόικα και των ιδεών του Γκορμπατσόφ που απομόνωσαν τον Χόνεκερ- ξεδιπλώνει τη σκέψη του για το «τείχος στα μυαλά». Είναι ο χαρακτηρισμός ενός μεγάλου προβληματισμού, που προέκυψε ιδίως για τους Ανατολικογερμανούς, όταν διαπίστωσαν πως η απομόνωση τόσων χρόνων από την εξέλιξη του δυτικού πολιτισμού τους έκανε «διαφορετικούς».

«Τους αναγνώριζα από την προφορά», λέει ένας Δυτικογερμανός έμπορος. «Και από το ότι αγόραζαν οτιδήποτε είχαμε σε προσφορά. Δεν σου έλεγαν τι θέλουν, σε ρωτούσαν ποια είναι η προσφορά και, αν ήταν ανεμιστήρες, αγόραζαν ανεμιστήρες».

Με δυο κουβέντες ξεδιπλώνεται η άκρη από το κουβάρι των νοοτροπιών που καλούνται να συντονιστούν κάτω από τη λαμπερή, πολύχρωμη ομπρέλα της δυτικής οικονομίας και των γοητευτικών της «δώρων». Η κατανάλωση. Με τη σκέψη της στέρησης. «Πήγαμε με την οικογένεια σε συγγενείς μας στη Φρανκφούρτη», διηγείται μια Ανατολικογερμανίδα το ταξίδι της. «Όταν φτάσαμε συνειδητοποιήσαμε ότι τα χρήματα που είχαμε μαζί μας δεν άξιζαν τίποτε στη Δύση. Μας φρόντισαν οι συγγενείς, βέβαια».

Το πιο εντυπωσιακό, όταν «κατεβαίνει» το ενθουσιασμένο βλέμμα από την πτώση του Τείχους, είναι η απόσταση που χρειάστηκε να διανύσει η ανθρώπινη καθημερινότητα, οι ανθρώπινες ανάγκες, οι σκέψεις, οι συνήθειες για να συντονιστούν στην «άλλη εποχή».

Δεν νοσταλγούν οι Ανατολικογερμανοί το παλιό καθεστώς· νοσταλγούν κομμάτια της ζωής τους, διευκρινίζει ο Ράιχ. Όσοι σπούδαζαν είχαν εξασφαλισμένη εργασία μετά το τέλος των σπουδών τους, είναι η δικαιολογημένη νοσταλγία άλλης Ανατολικογερμανίδας. Η εργασιακή ανασφάλεια είναι το πικρό αντίδωρο για την ελευθερία των μετακινήσεων που απολαμβάνουν οι αλλοτινοί αποκλεισμένοι. Μέτρησαν θανάτους για να την κατακτήσουν. Οι πλάκες με τα ονόματά τους καταλαμβάνουν μια μακρά διαδρομή στα όρια του παλιού τείχους. Συγκινητική η ιστορία που αφηγείται η «Έρευνα» για τον τελευταίο νεκρό δραπέτη, τον 20χρονο Κρις Τζεφρόι, του οποίου την πράξη αγνοούσε ακόμη και η ίδια η μητέρα του. Αν είχε υπομονή μερικούς μήνες, θα περνούσε το Τείχος κάνοντας περίπατο.

Αλλά με υπομονή δεν γκρεμίζονται τα τείχη. Με δύναμη. Ειρηνική. Ενενήντα χιλιάδες κόσμος στη Λειψία, σε μια από τις ογκωδέστερες ειρηνικές διαδηλώσεις που έχουν γίνει, κατάφεραν να δώσουν διέξοδο σε μια πολιτική που έμοιαζε έτοιμη να αποδεχθεί το γεγονός. Οι εικόνες καταγράφηκαν από κάμεραμαν σκαρφαλωμένο σε καμπαναριό. Είναι εκεί. Μπροστά στον φακό και θυμάται. Μαζί και ο άνκορμαν του ΑΒC, που είδε την πύλη πίσω του να ανοίγει και πλήθος κόσμου να περνούν προς την ελευθερία.

Έπρεπε να γίνει. Η ανθρώπινη θέληση δεν έχει σύνορα. Δεν τα θέλουν και οι αγορές. Αλλά αυτή είναι μια άλλη ιστορία, που ξεκίνησε για τους Ανατολικογερμανούς μαζί με την ανατολή του ήλιου, πάνω από το γκρεμισμένο Τείχος. Ένα τηλεοπτικό αφιέρωμα εγείρει τη μνήμη. Και ήταν η μεγαλύτερη στιγμή του αιώνα που εξέπνευσε.

Συγκινητική η ιστορία για τον τελευταίο νεκρό δραπέτη, τον 20χρονο Κρις Τζεφρόι. Αν είχε υπομονή μερικούς μήνες, θα περνούσε το Τείχος κάνοντας περίπατο

Ατραξιόν για τους τουρίστες

Για τη σκέψη τού σήμερα ίσως έχει σημασία η εικόνα από το περιβόητο φυλάκιο Τσεκ Τσάρλι Πόιντ, που σήμερα αποτελεί ατραξιόν για τους τουρίστες. Στον κόσμο των ανοιχτών αγορών όλα μπορούν να γίνουν ψυχαγωγία- από το σπάσιμο των ταμπού μέχρι την αμφισβήτηση. Σημασία έχει να συντηρείται η μνήμη. Ότι «η ελευθερία δεν παραχωρήθηκε. Την κέρδισαν οι άνθρωποι». Και αυτό γίνεται όλο και πιο δύσκολο.