Σκοτάδι στην αμερικανική δημοκρατία

ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΠΟΛΛΟΙ ΕΚΛΑΜΒΑΝΟΥΝ ΤΟΝ
ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟ ΩΣ ΜΙΑ ΟΥΔΕΤΕΡΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ
ΧΩΡΙΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ. ΑΝΤΙΘΕΤΩΣ ΠΡΟΚΕΙΤΑΙ
ΓΙΑ ΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ, ΠΟΥ ΩΣ
ΤΕΤΟΙΑ ΕΧΕΙ ΚΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΑΞΙΚΕΣ
ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ. ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΧΑΟΥΑΡΝΤ
ΖΙΝ ΒΟΗΘΑ ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΗΘΟΥΝ ΑΛΗΘΕΙΕΣ
ΠΟΥ ΣΤΟ ΟΝΟΜΑ ΤΗΣ ΟΥΔΕΤΕΡΟΤΗΤΑΣ
ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΕΧΟΥΝ ΞΕΧΑΣΘΕΙ
Ο Αμερικανός Χάουαρντ Ζιν είναι ιστορικός και θεατρικός συγγραφέας. Αν και αποτελεί έναν από τους πιο θαρραλέους κριτικούς της αμερικανικής κοινωνίας, στην Ελλάδα δεν ήταν τόσο γνωστός. Η φήμη του άρχισε να απλώνεται στη χώρα μας μετά την επιτυχημένη θεατρική παράσταση «Ο Μαρξ στο Σόχο». Ακολούθησε η έκδοση του πιο σημαντικού του βιβλίου Η Ιστορία του λαού των Ηνωμένων Πολιτειών (Εκδόσεις Αιώρα μτφ. Θεόδ. Καλύβα). Με τις Διακηρύξεις Ανεξαρτησίας (1990) ο Ζιν με την κοφτερή του πένα δίνει μια δυνατότητα στο ελληνικό κοινό να κοιτάξει πίσω από την προφάνεια του επιδερμικού φιλοαμερικανισμού και του «ελληνοπρεπή» αντιαμερικανισμού. Με τον όρο ελληνοπρεπής αντιαμερικανισμός εννοώ εκείνο το ιδεολογικό ρεύμα που ασκεί κριτική στην Αμερική για τον ορθολογισμό της και στηρίζεται σε μια συνωμοσιολογική αντίληψη των παγκόσμιων εξελίξεων.

Ο Ζιν ασκεί κριτική στην αμερικανική κοινωνία μέσα από μια ταξική οπτική, απόλυτα ξένη στον εθνικισμό, στον κοινοτισμό, στη βία και στη συνωμοσιολογία. Ίσως φανεί παράδοξο, αλλά από την κριτική του Ζιν έχουν περισσότερα να ωφεληθούν οι υποστηρικτές της βεμπεριανής αντίληψης για τον εκσυγχρονισμό, απ΄ όσους θεωρούν τις θεωρίες περί εκσυγχρονισμού παρακλάδια του δέντρου που ονομάζεται «φιλελευθερισμός».

Σπεύδω να διευκρινίσω πως λίγα απ΄ όσα υποστηρίζει ο Ζιν με βρίσκουν απόλυτα σύμφωνο, αλλά και σε λίγα απ΄ αυτά θα μπορούσα να διαφωνήσω απόλυτα..

Ο Χάουαρντ Ζιν με μαεστρία, με γλαφυρότητα και με αιχμηρό τρόπο διαπραγματεύεται τις σκοτεινές πλευρές της αμερικανικής ιστορίας και δημοκρατίας. Όμως δεν ασκεί μια κριτική στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία αδιαφορώντας για τις διαφορές της από τα ολοκληρωτικά καθεστώτα. Αντιθέτως σε πολλά σημεία αντιδιαστέλλει τα όποια κατ΄ αυτόν πλεονεκτήματα της αμερικανικής δημοκρατίας με τα μειονεκτήματα των καθεστώτων του «υπαρκτού σοσιαλισμού». Για τον Ζιν η διαφορά μεταξύ δημοκρατίας και ολοκληρωτισμού δεν πρέπει να αφήνει αδιάφορη την αριστερή κριτική, αλλά δεν πρέπει και να κρύβει αυτό που ο ίδιος θεωρεί φύλλα συκής της αμερικανικής ιδεολογίας. Αυτή η αμερικανική ιδεολογία ασκεί έλεγχο στους πολίτες ενσωματώνοντας τη συμπεριφορά τους σ΄ ένα σύστημα κυριαρχίας του πλούτου χωρίς να χρειάζεται να καταφεύγει στη βία.

Ο συγγραφέας ως ιστορικός εμπλουτίζει την κριτική του με στοιχεία που διευκολύνουν τη σκέψη του αναγνώστη να πετάει από τη «σκοτεινότητα» της θεωρίας στη διαφάνεια των ιστορικών γεγονότων και το ανάποδο.

Κατά τον Ζιν η αμερικανική δημοκρατία στην ιστορική της πορεία μοιράζει ανισότητες εισοδήματος, πρόσβασης στη γνώση, στην υγεία, στη στέγαση. Όμως η δημοκρατία για τον Ζιν σημαίνει- και αυτό είναι το μείζον για όσους με τον ένα ή τον άλλο τρόπο θέλουν να θεωρούνται αριστεροί- πως όλοι οι άνθρωποι «αξίζουν τα θεμελιώδη αγαθά της ζωής- στέγαση, τροφή, ιατρική περίθαλψη και μόρφωση- ανεξάρτητα από τα ταλέντα τους» (σελ. 185). Θα το έλεγα αυτό λίγο διαφορετικά, πως κάθε άνθρωπος πρέπει να έχει τη θέση του στην κοινωνία ανάλογα με τις ικανότητές του, αλλά πως επίσης κάθε άνθρωπος, άσχετα με τις ικανότητές του, πρέπει να έχει μία θέση στην κοινωνία.

Η μεγαλύτερη διαφωνία μου με τον συγγραφέα βρίσκεται στην ηθικολογική προσέγγιση της πολιτικής. Αν επέτρεπε στον εαυτό του την καντιανή προσέγγιση της ανθρώπινης ροπής προς το κακό θα κατανοούσε πως δεν είναι πάντοτε καλό ό,τι προέρχεται από τις μάζες. Θα κατανοούσε επίσης πως ο Μακιαβέλι δεν αδιαφορούσε για το αν μια πολιτική πράξη είναι δίκαιη ή άδικη, αλλά το κριτήριο για την αξιολόγηση κάθε πολιτικής πράξης το αναζητούσε στην ίδια την πράξη- στο πόσο δηλαδή αποτελεσματικά συμβάλλει στην ανάδειξη του δημόσιου συμφέροντος- και όχι σε εξωπολιτικά κριτήρια. Η κυριαρχία της ηθικής έναντι της πολιτικής είναι, κατά τη γνώμη μου, το πιο αδύναμο σημείο της θεωρίας του αναρχικού σοσιαλισμού.