Ο εμφύλιος τότε και σήμερα

# Το φιλμ του Παντελή Βούλγαρη για τον εμφύλιο, νομίζω, είναι θαυμάσιο, εξαίρετα γυρισμένο, με πολύ ισχυρή εικόνα. Κατακρίθηκε πολιτικά ιδίως «για ίσες αποστάσεις».

Δεν είναι αλήθεια. Ένας π.χ. θεατής νέος που δεν ξέρει, ας πούμε, τίποτα για το θέμα, θα είναι βέβαιος με ποιους θα πολεμούσε ο σκηνοθέτης, αν ήταν τότε 20 χρονών. Ούτε είναι ίσες αποστάσεις η απόδοση της βίας σε όλους. Η βία είναι εγγενής στην πολεμική σύγκρουση.

Κανένας δε «δικαιώνεται», όπως ορισμένοι ιστορικοί εισηγούνται, επειδή βιαιότητες έκαναν «όλοι». Δεν είναι η βία ιστορικό κριτήριο «δικαίωσης».

# Ερμηνείες του εμφυλίου πάντως δεν προτείνει το έργο. Αναπαράγει κοινούς τόπους. Ο ένας είναι η ευθύνη των «ξένων». Τον άλλο τον έχει από χρόνια τραγουδήσει ο Θεοδωράκης, «Δυο γιους είχες, μανούλα μου… ». Βεβαίως, έτσι ακριβώς συνέβη. Αυτή ήταν η πραγματικότητα στον εμφύλιο. Την αποδίδει εξαίρετα το φιλμ με τα αδέρφια και τη συνοψίζει θαυμάσια με το Θανάση Βέγγο ως μεγάλο ηθοποιό. Εδώ όμως βρίσκεται η μεγάλη δύναμη των κοινών τόπων. Η αυταπόδεικτη επειδή ορατή πραγματικότητα υποκαθιστά τις ερμηνείες και τις αποσιωπά.

# Ο εμφύλιος ήταν σύγκρουση κοινωνική. Ήταν πόλεμος με διακύβευμα το καθεστώς, την ανατροπή του από τη μια πλευρά και τη διάσωσή του από την άλλη. Δεν έγινε μόνο στην Ελλάδα, με ανάμιξη των «ξένων». Ήταν παγκόσμιος, άλλωστε συνέχισε διεθνώς μέχρι το 1989. Βέβαια ένας σκηνοθέτης δεν είναι ιστορικός.

Και δεν ξέρω πώς θα απέφευγε ένα φιλμ τους κοινούς τόπους που αποσιωπούν τις ερμηνείες.

# Υπάρχει άλλο ένα θέμα διαλόγου. Ένα φιλμ για το παρελθόν έμμεσα παραπέμπει και στο παρόν.

Το φιλμ είναι βασικά αντιπολεμικό.

Ισχυρές και σκληρές σκηνές επαναλαμβάνουν το μήνυμα, ότι η σφαγή ως μέσο για την κοινωνική αλλαγή δεν οδηγεί πουθενά. Δεν είναι η επαναστατική βία ο δρόμος για μια δικαιότερη κοινωνία. Το μήνυμα ανακαλεί τη βίαια αυταρχική κοινωνία που γέννησε η σοσιαλιστική επανάσταση.

Μήνυμα του έργου που είναι πολιτική θέση όχι για τον εμφύλιο, αλλά για το παρόν και το μέλλον.