Συνέντευξη

Ένα «Στεφάνι» σαν σάλτο μορτάλε
Της Έλενας Δ. Χατζηιωάννου exioannou@dolnet.gr

Το δημοφιλές «Τρίτο στεφάνι», που καθιέρωσε τον Κώστα Ταχτσή, σκηνοθετεί ο Σταμάτης Φασουλής στη Σκηνή Κοτοπούλη- Ρεξ του Εθνικού Θεάτρου
Έργο αυτοβιογραφικό, με πρόσωπα από τη ζωή και τις μνήμες του συγγραφέα, το «Τρίτο στεφάνι», η υπαρκτή ιστορία του τόπου σε μυθιστορηματική γραφή, αποκτά θεατρική ζωή από πολυπρόσωπο θίασο. Μέσα από τη ματιά και τις αφηγήσεις δύο γυναικών, ξεδιπλώνεται η ιστορία τους στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Η Νίνα και η Εκάβη, θρυλικές μυθιστορηματικές ηρωίδες, ξετυλίγουν το νήμα της ζωής τους μέσα από γάμους, απιστίες, διαζύγια, οικονομικές αποτυχίες, οικογενειακά δράματα, μικροχαρές. Η προσωπική τους ιστορία είναι δεμένη μ΄ έναν «υπόγειο» τρόπο, με την ιστορία της νεώτερης Ελλάδας. Ο Μακεδονικός Αγώνας, οι Βαλκανικοί Πόλεμοι, η Μικρά Ασία, ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, η Κατοχή περνούν μπροστά μας άλλοτε καθοριστικά και άλλοτε σαν φόντο σε ένα συναισθηματικό τοπίο.

Δύσκολο εγχείρημα, «σάλτο μορτάλε», όπως λέει ο Σταμάτης Φασουλής, ο οποίος έκανε τη θεατρική προσαρμογή μαζί με τον Θανάση Νιάρχο. Μάστορας των ανθρώπινων ιστοριών, συναιρεί σχεδόν φυσικά τον μύθο, την καθημερινότητα και τα συναισθηματικά σκαμπανεβάσματα. Ο έρωτας και ο θάνατος, η ελαφρότητα κι ο σπαραγμός, οι ήττες και η επιβίωση κυκλώνουν τις ιστορίες αυτών των δύο γυναικών, οι οποίες με τη σειρά τους αναφέρονται σε άλλες ιστορίες, κατακλυσμένες από απίθανες λεπτομέρειες, ψυχολογικές, ηθογραφικές, ιστορικές, συνθέτοντας έναν κόσμο φανταστικό, προσωπικό και ιστορικό. Γοητευμένος από το μυθιστόρημα, ο Σταμάτης Φασουλής διατηρεί την αίσθηση της πρώτης ανάγνωσης, σαν τότε να γεννήθηκε μέσα του η ιδέα της θεατρικής μεταφοράς.

«Το “Τρίτο στεφάνι” έφτασε στα χέρια μου από πολιτικούς κρατούμενους, γιατί στις φυλακές πρωτοκυκλοφόρησε. Ανοίγοντάς το, περίμενα να διαβάσω ένα πολιτικό έργο. Αντ΄ αυτού, είδα δύο κυρίες να ανταλλάσσουν ζωές με την πρώτη ματιά. Μετά όμως ανακάλυπτα ότι αυτές οι ζωές ήταν αιμάσσουσες και μιλάγανε σαν να καθορίζουν αυτές την ιστορία. Δεν αναπαράγουν ως Ελληνίδες την ιστορία αλλά ως γυναίκες. Διαβάζοντας πρώτη φορά μυθιστόρημα, είχα την εντύπωση ότι το είχα δει στο θέατρο. Είναι σαν απομαγνητοφώνηση και καλύτερα από απομαγνητοφώνηση, γιατί εδώ καταλαβαίνεις αυτά που λένε, αυτά που δεν λένε, από πού έρχονται και πολλές φορές κι αυτά που θα κάνουν, μόνο και μόνο από τη σύνταξη, που τα ΄χει όλα, δημοτική, μαλλιαρή, καθαρευουσιάνικα. Παράδειγμα: “Δεν ηδυνάμην να πω ποιος διάολος έφταιγε κι επει δή ήταν επιρρεπής και μουλάρι…”». Πώς μεταφέρονται σε θεατρική γλώσσα οι δονήσεις που προκαλεί το μυθιστόρημα; Πώς αποκτά δράση και ρυθμό ένα πεζό κείμενο που ξετυλίγεται μέσα από δύο αφηγήσεις;

Το δύσκολο ήταν, διατηρώντας τη γλώσσα, να φτιάξεις χαρακτήρες. Να «ακούγεται» ο χαρακτήρας ηχητικά – γλωσσικά. Στους μονολόγους, που είναι ελάχιστοι, κρατάω τα κείμενα του Ταχτσή. Αλλά η θεατρική ευφράδεια είναι αντίθετη με τη συγγραφική. Χρειάστηκε πολλές φορές διατηρώντας λέξεις ή φράσεις να συντμήσουμε τον λόγο, να γίνει ελλειπτικός, αλλά να μείνουν ατόφια το ύφος και η δομή.

Πώς αναπτύσσεται σκηνικά η ιστορία και τι παρεμβάσεις κάνατε;

Το έργο διατηρεί τη χρονική παλινδρόμηση του συγγραφέα στην αφήγηση. Αρχίζει το ΄52, πάει στο ΄12, στο ΄30, στο ΄36, στον πόλεμο, ξανά στο ΄50, επιστρέφει στο ΄52. Τον πηγαινοφέρνει τον χρόνο. Δεν έχει αφηγηματική σειρά. Εμείς ακολουθούμε ακριβώς τον Ταχτσή με μία μόνο παρασπονδία. Η παράσταση αρχίζει με έναν χρησμό, που στο μυθιστόρημα γίνεται το ΄37, όταν η Νίνα πάει σε μία οσία η οποία, κατά τη γνώμη της, προβλέπει το μέλλον και μόλις τη βλέπει λέει: «Κρατάς στο χέρι σου τρία στεφάνια». Μετά, αρχίζει η δράση, με την πρώτη αφήγηση της Νίνας και ύστερα μπαίνει ένθετη, η αφήγηση της Εκάβης.

ΙΝFΟ

Πρεμιέρα την Τρίτη 10/11 στη Σκηνή Κοτοπούλη- Ρεξ (Πανεπιστημίου 48, τηλ.
210-3305.074, 210-
7234.567). Εισιτήρια μέσω πιστωτικής κάρτας και στο http://www.nt.gr. Τιμές: 26, 23, 13, 15 (απογευματινή) και κάθε Πέμπτη ειδική ενιαία τιμή 13 ευρώ.

Νίνα- Εκάβη: τα διπλά θύματα

Η Νίνα και η Εκάβη, μιλώντας για τις ζωές τους στο «Τρίτο στεφάνι», κινούνται πάνω σε ένα μωσαϊκό ιστορίας. Πώς αποδίδεται το ιστορικό στοιχείο χωρίς να εικονογραφείται ή να υποβαθμίζεται; «Κρατώντας τη γραφή του Ταχτσή, άλλοτε συντμημένη κι άλλοτε ως μονόλογο» λέει ο Σταμάτης Φασουλής.

Για παράδειγμα, η Εκάβη δεν λέει πήραμε τη Θεσσαλονίκη, αλλά, «για να δω τον άντρα μου, που τον είχα επιθυμήσει, πήγα στη Θεσσαλονίκη που την είχαν πάρει». Είναι οι ίδιες που καθορίζονται από την Ιστορία, αλλά δεν θα το παραδεχτούν ποτέ. Ουσιαστικά, είναι διπλά θύματα και δεν το ξέρουν. Έχουμε δηλαδή μία άλλη ανάπτυξη από ό,τι θα είχαμε με έναν αριστερό συγγραφέα, ακόμα και προωθημένο. Έχω την εντύπωση ότι το «Τρίτο στεφάνι» του Ταχτσή είναι στον αντίποδα- η άλλη πλευρά του ίδιου νομίσματος- από τις «Ακυβέρνητες πολιτείες» του Τσίρκα. Μ΄ αυτά τα δύο βιβλία βλέπεις, σαν να φοράς γυαλιά, την τρισδιάστατη Ιστορία της Ελλάδας.


80 ήρωες από 24 ηθοποιούς

Σε ποια πρόσωπα εστιάζετε και πώς προσδιορίζετε τον τόπο- χώρο;

Και τα 80 πρόσωπα που παρελαύνουν στο έργο τα παίζουν 24 ηθοποιοί, οι περισσότεροι αλλάζοντας ρόλους. Οι μόνοι ρόλοι που μένουν σταθεροί είναι της Νίνας (Φιλαρέτη Κομνηνού), της Εκάβης (Νένα Μεντή), του Δημήτρη (Γιάννης Στάνκογλου), του Αντώνη (Γιάννης Νταλιάνης), της Ελένης (Τάνια Τρύπη). Ο τόπος είναι ένας χώρος μνήμης.

Τραπέζια, άνθρωποι, ψυχές ξεπηδάνε από το πουθενά. Τα σκηνικά δεν είναι ρεαλιστικά, δεν υπάρχει δωμάτιο συγκεκριμένο, πλατεία, πόλη, αλλά όψεις, ξασπρισμένες από τον ήλιο της μνήμης. Αντίθετα στα κοστούμια, πολύχρωμα κι εντυπωσιακά, υπάρχει κάθε λεπτομέρεια της εποχής.

Η παράσταση τελειώνει με τις φράσεις του βιβλίου;

Υπάρχει η σχέση, όχι οι φράσεις. Στο φινάλε, έχω βάλει τη Νίνα να λέει αυτό που νομίζω πως είναι όλος ο Ταχτσής. Στην τελευταία σκηνή, έρχεται ο Άκης, ο εγγονός της Εκάβης (ο Άκης είναι ο συγγραφέας) και συζητάει με τη Νίνα, η οποία του λέει: «Να γράψεις για μας όλους. Πρόσεξε όμως μη γράψεις όλη την αλήθεια. Αν θες να τη σώσεις, μην τη γράψεις όλη». Η σχέση είναι του Ταχτσή, αλλά η φράση δικιά μου. Ο Θανάσης Νιάρχος βοήθησε εξαιρετικά στο να με επαναφέρει σε μια πολύ αυστηρή αντιμετώπιση του Ταχτσή. Βαθύς γνώστης του έργου και της νοοτροπίας του, λειτούργησε σαν εκπρόσωπός του και σαν δίχτυ ασφαλείας για το δικό μου σάλτο μορτάλε, όσον αφορά τη διασκευή.