Καπρίτσια με ταλέντο

«Δεν ήταν όμορφη. Ήταν ακαταμάχητη»:η Φρανσουάζ Σαγκάν, που στα 19 της σκανδάλισε τη μεταπολεμική Γαλλία με το πρώτο της μυθιστόρημα Καλημέρα θλίψη, κι από τότε δεν σταμάτησε να αυτοκαταστρέφεται με την πιο υπέροχη ανεμελιά. Αυτό το ευφυές, αφτιασίδωτο, καθωσπρέπει διαβολάκι που έζησε σαν πλέι μπόι και έγινε στενή φίλη του Προέδρου Φρανσουά Μιτεράν, υπήρξε μια συγγραφέας εθισμένη ώς την ψυχή στο αλκοόλ, στα ναρκωτικά και στους ανθρώπους. Μια συγγραφέας που στο διάστημα 1954- 1996 έγραφε από ένα μπεστ σέλερ κάθε δεκαοκτώ μήνες, για να καταλήξει να συνθλιβεί από τον ίδιο της τον μύθο, και να πεθάνει στην ψάθα το 2004 στα 69 της με τη ρετσινιά της οικονομικής απάτης απέναντι στο γαλλικό κράτος. Η Σαγκάν υπήρξε το δημιούργημα μιας κοινωνίας που δεν θέλησε να δει την ήττα της και ο καθρέφτης μιας γενιάς που δεν ήθελε να ωριμάσει. Οι βιογραφίες της πάντα εστίαζαν στη σταρ. Αντίθετα, η Ζωή στο κόκκινο (Μεταίχμιο, μτφ. Μαριλένα Καρατζάνη) από τη δημοσιογράφο της «Λιμπερασιόν» Μαρί-Ντομινίκ Λελιέβρ, σκαλίζει τον σαγκανικό μύθο από την ανάποδη και αποκαλύπτει τη συγγραφέα πίσω από τη βεντέτα της επικαιρότητας. Αυτό το βιβλίο βασίζεται σε μια σύντομη συνάντηση μαζί της το 1984 και κυρίως σε μαρτυρίες των πιο αγαπημένων φίλων της (της Φλοράνς- κόρης του Μαλρό, του συγγραφέα Μπερνάρ Φρανκ κ.ά.), των γραμματέων της, των εκδοτών της, της τελευταίας συντρόφου της, των επιτήδειων που την έμπλεξαν το ΄90 σε μια μπερδεμένη υπόθεση κρατικών προμηθειών κ.ο.κ., αλλά δεν δεσμεύεται από τις ημερομηνίες. Η αφήγηση εδώ προχωρά σαν ένα περιπετειώδες ταξίδι στη χώρα της Σαγκάν, μέσα από μια αλληλουχία ανεκδοτολογικών περιστατικών που κάποιες φορές εκφυλίζονται σε ένα επιφανειακό λάιφ στάιλ κι άλλες παγιδεύονται σε πλατειασμούς, όμως πάντα πάλλονται από ζωντάνια. Επιπλέον η βιογράφος αναδεικνύει τον «διάλογο» της Σαγκάν τόσο με τους χαρακτήρες και τις καταστάσεις που ανέδειξε στα έργα της όσο και με την ατμόσφαιρα της εποχής της και τη μεγάλη λογοτεχνία (Σταντάλ, Προυστ, Φιτζέραλντ). Προκύπτει έτσι ένα καλειδοσκοπικό πορτρέτο της που, αν και μέτρια μεταφρασμένο, διαβάζεται μονορούφι.

Ναταλί Σαρότ, Φρανσουάζ Σαγκάν, Μαργκερίτ Ντιράς – οι τρεις πλέον ενδιαφέρουσες συγγραφείς της μεταπολεμικής γενιάς στη Γαλλία είναι γυναίκες που γράφουν για θέματα προσωπικά. Τα μυθιστορήματα της ήττας ή της αντίστασης σχεδόν απουσιάζουν από τα γαλλικά Γράμματα- κάτι που δεν συμβαίνει λ.χ. με την αγγλική λογοτεχνία, η οποία τολμά να συνομιλήσει με τις μελανότερες σελίδες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Αυτό παρατηρεί η Λελιέβρ, επισημαίνοντας ότι η Σαγκάν- της οποίας οι αστοί γονείς ήσαν μάλλον αντισημίτες- δεν χρησιμοποίησε παρά δύο φορές ως υλικό της το παρελθόν. Εκφράζει λοιπόν η Σαγκάν μια εποχή αποσυμπίεσης, κατά την οποία η Γαλλία θέλει να ξεχάσει την ντροπή, την ενοχή και τη μιζέρια της. Και γίνεται η σημαία μιας γενιάς που δεν προσπαθεί να αλλάξει την πραγματικότητα, αλλά να διασκεδάσει. Τον ίδιο καιρό που οι μπίτνικς αρχίζουν να ενοχλούν την Αμερική (Κέρουακ), η Σαγκάν σημαδεύει την αστική κουλτούρα, χωρίς όμως και να την υπονομεύει. Με τα βιβλία της σχολιάζει το κενό, την πλήξη, τον ηδονισμό μιας αυθάδικης νεολαίας που δεν θέλει μεν να συμμορφωθεί αλλά και δεν παύει να είναι προνομιούχα. Και με τη ζωή της «στο κόκκινο» προκαλεί την κοινωνία να ξαναβρεί την παιδική της ψυχή. Ντοπάρεται προκειμένου να γράψει για τον έρωτα χωρίς ανταπόκριση. Με τα πρώτα της κέρδη, αγοράζει μια Τζάγκουαρ, και στα 22 της (1957) βρίσκεται τσαλακωμένη μέσα στην καρότσα της Άστον Μάρτιν της.

Ύστερα από αυτό το δυστύχημα εθίζεται στα ναρκωτικά, και στο τέλος της ζωής της καταλήγει να ξοδεύει 15.000 ευρώ τον μήνα για να κοιμηθεί με μορφίνη και να ξυπνήσει με κοκαΐνη. Στο μεταξύ θα χαθεί σε γλέντια, θα αγοράσει άλογα κούρσας, θα χρεοκοπήσει στα καζίνα, θα γεμίσει καύτρες τα σινιέ της ρούχα, θα κατακτήσει ανδρικές και γυναικείες αγκαλιές, θα γοητεύσει με τη σπιρτάδα της την Άβα Γκάρντνερ, τη Μερκούρη, τον Ντασσέν, τον Σεν Λοράν, τους τραπεζίτες Ρότσιλντ ή τον Σαρτρ, αλλά ποτέ δεν θα αντέξει να μείνει με τον εαυτό της. Τελικά, θα κοροϊδέψει γιατρούς, εκδότες, κρατικές υπηρεσίες και το ίδιο της το κοινό, προκειμένου να αντιμετωπίσει τα υπέρογκα χρέη, που θα κληροδοτήσει εντέλει στον 47χρονο σήμερα γιο της.

Κι ενώ θα βασιλέψει στην αγορά και θα κερδίσει την Κριτική, στο τέλος θα χάσει τα πνευματικά δικαιώματα στο έργο της.

Πώς όμως διαβάζεται σήμερα η Σαγκάν; Στην αρχή τα μυθιστορήματά της μοιάζουν με «βιβλία για την παραλία». Αλλά η προσέγγισή της δεν είναι απλοϊκή, οι χαρακτήρες της έχουν βάθος, οι παρατηρήσεις και οι υπαινιγμοί της εντυπώνονται, κι ας είναι το στυλ της ανάλαφρο (στα ελληνικά έχουν εκδοθεί 17 τίτλοι· μεταξύ τους οι: Καλημέρα θλίψη, Ένα κάποιο χαμόγελο, Και με όλη μου την αγάπη, Η θηλιά, Ο απατηλός καθρέφτης, Η μακιγιαρισμένη γυναίκα ). Και επειδή ακριβώς ο μόνος νόμος στον οποίο υπάκουσε ήταν ο νόμος του ρίσκου, επειδή αρνήθηκε να λουφάξει στην ασφάλεια, επειδή έκανε κατάχρηση όλων όσων απαγορεύονται σήμερα, ίσως να είναι πιο ενοχλητική για τη φοβισμένη εποχή μας απ΄ ό,τι υπήρξε για τη δική της. Κι ας τη σνομπάρει το ακαδημαϊκό κατεστημένο.