Παραδώστε το έγκλημα στους εγκληματίες

ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟΝ ΓΑΛΛΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΑΝΡΙ ΤΟΝΕ,
Ο ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ ΕΙΝΑΙ «ΕΝΑΣ ΑΠΟ
ΤΟΥΣ ΚΑΛΥΤΕΡΟΥΣ ΕΛΛΗΝΕΣ ΓΝΩΣΤΕΣ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ
ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ». ΣΤΗΝ
ΚΑΙΝΟΥΡΓΙΑ ΣΥΛΛΟΓΗ ΜΕ ΤΑ ΕΚΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ
ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΔΟΚΙΜΙΑ ΤΟΥ, ΚΑΤΑΘΕΤΕΙ ΓΟΝΙΜΕΣ
ΣΚΕΨΕΙΣ ΠΡΟΣ ΕΠΙΡΡΩΣΙΝ ΤΗΣ ΜΠΟΡΧΕΣΙΑΝΗΣ
ΡΗΣΗΣ: «ΤΟ ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΟ ΔΙΗΓΗΜΑ ΔΙΑΣΩΖΕΙ
ΤΗΝ ΤΑΞΗ ΣΕ ΜΙΑ ΕΠΟΧΗ ΑΤΑΞΙΑΣ»
Μολονότι οι Σκανδιναβοί διεκδικούν την πατρότητα του πρώτου «αμιγώς αστυνομικού αφηγήματος» με τον παγκοσμίως άγνωστο Νορβηγό ρομαντικό συγγραφέα Μ. Χάνσεν, γενικώς αποδεκτή είναι η άποψη ότι πατέρας του είναι ο Έντγκαρ Άλαν Πόου με τους Φόνους της οδού Μοργκ (1841). Το αστυνομικό μυθιστόρημα κυοφορείται μέσα στη μήτρα του ρομαντισμού, ενός λογοτεχνικού κινήματος «που έδινε προτεραιότητα όχι τόσο σε θέματα ρεαλισμού και αμιγούς κοινωνικής καταγραφής ή σχολιασμού, αλλά σε θέματα φαντασίας ή μεταφυσικής ματιάς στον κόσμο».

Το πρώτο άλμα προς την πραγματικότητα- και το οριστικό διαζύγιο με την κληρονομιά του ρομαντισμού- θα το επιχειρήσει ο Ντάσιελ Χάμετ: «Δεν υπήρξε ένας συγγραφέας που μάθαινε να γράφει για τους ιδιωτικούς αστυνομικούς, αλλά ένας ντεντέκτιβ (δούλεψε στο “Πανεθνικό Γραφείο Ερευνών” των Πίνκερτον) που επιχείρησε να γίνει συγγραφέας». Ο Ρέιμοντ Τσάντλερ, ο «άνθρωπος χωρίς πατρίδα»- Άγγλος για τους Αμερικανούς, Αμερικανός για τους Άγγλους- που εμβάθυνε κι εκλέπτυνε το «σκληρό» ύφος του Χάμετ με την παιδεία του, απέδωσε στον ντεντέκτιβ-συγγραφέα και τα πρώτα εύσημα: «Το έγκλημα παραδίδεται στους ανθρώπους που έχουν λόγο να το διαπράττουν και δεν το κάνουν μόνο για να μας προμηθεύσουν ένα πτώμα (…) Ο Χάμετ παρουσίασε τους ανθρώπους (του εγκλήματος) όπως είναι, και τους έβαλε να μιλάνε και να σκέφτονται στη γλώσσα που συνηθίζεται στις περιπτώσεις αυτές». Όσο για τη γλώσσα του αναγνωστικού κοινού, ο Τσάντλερ δεν τρέφει αυταπάτες: «Έχουμε ν΄ αντιμετωπίσουμε ένα κοινό ημιαναλφάβητο και πρέπει να κάνουμε τέχνη με τη γλώσσα που χρησιμοποιεί». Στον δρόμο που χάραξαν ο Χάμετ και ο Τσάντλερ- αλλά και με αχαλίνωτη διάθεση να ξεστρατίσουν- μεταπολεμικά πορεύτηκαν ιδιοσυγκρασιακά συγγενείς δημιουργοί, όπως η Πατρίσια Χάισμιθ και ο Τζέιμς Ελρόι. «Με τη Χάισμιθ», τονίζει ο Αποστολίδης, «έχουμε μια πλήρη αντιστροφή από τα καθιερωμένα της ενοχής. Ο αναγνώστης ζει την εφιαλτική περιπέτεια του (γοητευτικού;) εγκληματία να ξεφύγει από το νόμο και ανακουφίζεται όχι από τη σύλληψή του αλλά από την ατιμωρησία του. Στη Χάισμιθ έχουν περισσότερο ενδιαφέρον αυτοί που παραβιάζουν το νόμο από αυτούς που τον τηρούν και τον φυλάσσουν». Μεταγενέστερος και πιο ακραίος, ο Ελρόι οδηγεί την «ηδονοβλεπτική» περιγραφή της παραβατικής συμπεριφοράς ένα βήμα κοντύτερα στην άβυσσο: «Το προσωπικό τραύμα συναντά το έγκλημα και τους διώκτες του, τη θέληση για εξουσία και την ανάγκη έκφρασης της διαστροφής».

Οι αιρετικοί
Ο Ανδρέας Αποστολίδης, συγγραφέας και ο ίδιος έξι αστυνομικών βιβλίων και μιας μελέτης για την αρχαιοκαπηλία, και παράλληλα ακαταπόνητος μεταφραστής και σκηνοθέτης ντοκιμαντέρ, στρέφει το περισκόπιό του πέρα από την αγγλοσαξονική αστυνομική παράδοση και την πιστή της θεραπαινίδα, τη γαλλική, και εστιάζει πάνω σε αιρετικούς δημιουργούς σαν τον Ελβετό Φρίντριχ Ντίρενματ- «στη βάση της (η αστυνομική πλοκή του) έχει έναν θεατρικό δραματουργικό πυρήνα»-, τον Σουηδό Χένινγκ Μάνκελ- «τα έργα του θα γίνουν από τα ελάχιστα που θα σπάσουν γρήγορα το φράγμα της αγγλόφωνης αστυνομικής φιλολογίας»-, τον «λάτρη του είδους» Αργεντινό Χόρχε Λουίς Μπόρχες- «τον (έθελγε) περισσότερο η “ιδέα” του γρίφου παρά ο ίδιος ο γρίφος»-, τον Μεξικανό Πάκο Ιγνάσιο Τάιμπο ΙΙ- «προβάλλει τον αναρχικό κόσμο της αστυνομικής λογοτεχνίας» κ.ο.κ. «Ως αφήγημα (το αστυνομικό) εξαρτημένο από το ρομαντισμό», γράφει ο Αποστολίδης, «φλέρταρε αργότερα με το ρεαλισμό, τον υπαρξισμό και τελευταία με το κοινωνικό μυθιστόρημα. Επίσης, σε μερικές στιγμές του διασταυρώθηκε με το ιστορικό μυθιστόρημα».