Ό,τι δεν γράφω, με τρώει αυτό»

«ΣΤΗ ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΛΑΒΑΙΝΑ ΣΥΧΝΑ ΑΝΩΝΥΜΑ ΤΗΛΕΦΩΝΗΜΑΤΑ ΜΕ ΑΠΕΙΛΕΣ
ΓΙΑ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ. ΑΠΕΦΕΥΓΑ ΝΑ ΚΑΝΩ ΠΑΡΕΑ ΜΕ ΑΓΝΩΣΤΟΥΣ ΜΟΥ
ΡΟΥΜΑΝΟΥΣ ΚΑΙ ΕΠΑΨΑ ΝΑ ΤΗΛΕΦΩΝΩ ΣΕ ΦΙΛΟΥΣ ΜΟΥ ΣΤΗ ΡΟΥΜΑΝΙΑ
ΓΙΑ ΝΑ ΜΗΝ ΤΟΥΣ ΒΑΛΩ ΣΕ ΚΙΝΔΥΝΟ». Η ΧΕΡΤΑ ΜΙΛΕΡ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ ΙΔΑΝΙΚΟ
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΠΛΟΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ
H Χέρτα Μίλερ μιλάει τα γερμανικά με μια δική της ιδιαίτερη προφορά. Ρολάρει το ρο όπως το προφέρουν στα ρουμάνικα. Από τη Ρουμανία του δικτάτορα Τσαουσέσκου διέφυγε το 1987 για πολιτικούς λόγους. Την κυνηγούσε η περιβόητη μυστική υπηρεσία Σεκουριτάτε. Μου το εξομολογήθηκε με αφορμή τις συνεντεύξεις της για την εκπομπή μου στο Β΄ Πρόγραμμα της βαυαρικής ραδιοφωνίας («Σημειωματάριο», κάθε πρωί 10-12 π.μ.) το 2002 και το 2005. Από εκείνη τη συζήτηση προέκυψε ετούτη η συνέντευξη.

Στο ποιητικό λεξιλόγιο της Χέρτα Μίλερ ενυπάρχουν τα στοιχεία του φόβου και του θανάτου. Καθόλου τυχαία. Ο πατέρας της είχε καταταγεί στα Ες Ες και μετά τον πόλεμο εργαζόταν ως οδηγός φορτηγού. Η μητέρα της εξορίστηκε το 1945 σε στρατόπεδο καταναγκαστικών έργων στη Σοβιετική Ένωση. Ο παππούς της ήταν εύπορος αγρότης και έμπορος, η περιουσία του όμως κατασχέθηκε από το κομμουνιστικό καθεστώς. Η κατοπινή συγγραφέας γεννήθηκε το 1953 στην Περιοχή Μπαλάτ της επαρχίας Τιμισοάρα, όπου υπήρχε μια μικρή γερμανική μειονότητα και σπούδασε γερμανική και ρουμανική λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο της Τιμισοάρα. Το πρώτο της βιβλίο εκδόθηκε το 1982 και χαρακτηρίστηκε υβριστικό για την «ειδυλλιακή» γερμανική μειονότητα του Μπανάτ. Στη συνέχεια κάθε κείμενό της λογοκρινόταν. Μετά τις επανειλημμένες ανακρίσεις και τις κατ΄ οίκον έρευνες η Χέρτα Μίλερ εγκατέλειψε τη Ρουμανία και εγκαταστάθηκε με τον άνδρα της, τον συγγραφέα Ρίχαρντ Βάγκνερ, στο Δυτικό Βερολίνο. Από τότε έχει γράψει συνολικά 19 βιβλία με ποίηση, δοκίμια, διηγήματα και κολάζ, ενώ τον Σεπτέμβριο του 2009 κυκλοφόρησε το μυθιστόρημά της « Αtemschaukel » (κατά λέξη Αναπνοή στην κούνια ), το οποίο έχει αποσπάσει υμνητικές κριτικές. Είναι μια προσπάθεια της συγγραφέως να διερευνήσει την ιστορία της μητέρας της. Η Σουηδική Ακαδημία έχει δίκιο όταν αιτιολογώντας την απόφασή της να της απονείμει το Νόμπελ Λογοτεχνίας αναφέρει ότι «σκιαγραφεί το σύμπαν των στερημένων».

Κυρία Μίλερ, κρατάτε καθόλου επαφή με τους Ρουμάνους διανοουμένους που έκαναν την επανάσταση το 1989; Κατά πόσον καθορίζουν σήμερα την πολιτική σκηνή στη χώρα αυτή;

Έχω επαφή με όλους τους παλιούς μου φίλους. Αλλά θα πρέπει να πω ότι η Ρουμανία δεν είχε επαναστάτες του στυλ Βάτσλαβ Χάβελ. Δεν ήταν στη Ρουμανία τα πράγματα όπως στην Τσεχία, την Πολωνία και την Ουγγαρία.

Εκεί υπήρχε μεγάλη παράδοση αιρετικού πνεύματος.

Αντίθετα, οι μαχητικοί διανοούμενοι στη Ρουμανία ήρθαν από το πουθενά και κατέληξαν στο πουθενά. Η πτώση του δικτάτορα Τσαουσέσκου ήρθε σαν αστραπή γιατί δεν μπορούσε να κρατηθεί πια στην εξουσία. Ε και τότε ανέδειξαν όποιον έβρισκαν. Βρήκαν τον Μιρτσέα Ντινέσκου στον δρόμο και τον σήκωσαν στους ώμους τους. Αυτός δεν τα έβγαλε πέρα σε αυτόν τον ρόλο.

Δηλαδή δεν είχε προλάβει να διαμορφωθεί κάποια ώριμη κίνηση για μια άλλη, νέα Ρουμανία;

Στη Ρουμανία δεν υπήρχε επανάσταση. Υπήρχαν όμως πυροβολισμοί, σκοτώθηκαν άνθρωποι. Ίσως γι΄ αυτό να δημιουργήθηκε μια συναισθηματική φόρτιση όπως σε μια επανάσταση. Οι Ρουμάνοι είχαν αφεθεί να τους καταπιέσει το ολοκληρωτικό σύστημα του Τσαουσέσκου. Ύστερα από αυτήν την τρομερή πίεση ακολούθησε φυσικά ένα ακόμη πιο έντονο συναίσθημα ανακούφισης. Μόνο όταν πέρασαν οι πρώτες εντυπώσεις κατάλαβε ο κόσμος πως στεκόταν μπροστά σε απερίγραπτα ερείπια. Γι΄ αυτό και δεν δόθηκε ο χρόνος για ανάλυση της κοινωνίας ούτε για τα όσα συνέβησαν κατά τη διάρκεια αυτής της δικτατορίας ούτε καν για τα όσα ακολούθησαν. Αντ΄ αυτών άνθησαν και πάλι ναρκισσισμοί, μυστικοπάθεια, θρησκευτικότητα, υπέρμετρη εθνική πίστη για τη Ρουμανία. Το μεγαλύτερο μέρος των διανοουμένων αιωρούνταν κάμποσα εκατοστά πάνω από τη γη.

Ήταν της άποψης πως δεν αρμόζει σε μια ιδιοφυΐαη λέξη αυτή χρησιμοποιείται συχνά στη Ρουμανίανα ασχολείται με τα βρώμικα πράγματα της καθημερινής πολιτικής. Αυτή η θέση έχει παράδοση στη Ρουμανία.

Μπορούν η τέχνη και η λογοτεχνία να βοηθήσουν τις χώρες με τα μετακομμουνιστικά προβλήματα;

Πιστεύω πως σε όλες τις χώρες που γνώρισαν δικτατορίες πρέπει πρώτα να τεθεί το ερώτημα «τι έγι νε και τι υπήρχε». Πώς δημιουργήθηκε και τι προηγήθηκε. Διότι οι συνέπειες υπάρχουν και είναι παντού καταστροφικές. Η Ρουμανία ήταν μια χώρα με δυτικοευρωπαϊκή κουλτούρα: μόδα, μουσική, καφενεία. Εκεί όπου αργότερα επί κομμουνισμού έκλειναν τα μαγαζιά γιατί δεν είχαν θέρμανση ούτε καν τρόφιμα, εκεί υπήρχε κάποτε πολιτισμός. Ποια τέχνη μπορούσε όμως να ανθήσει εκεί; Με ποια γλώσσα να αναπτύξεις το κείμενό σου όταν σε λογοκρίνουν διαρκώς και σε όλα τα επίπεδα; Σε φιμώνουν δηλαδή. Όταν δένεις τη γλώσσα των ανθρώπων μέσα σε μια δικτατορία, ξεχνούν πώς ήταν τα πράγματα προηγουμένως.