Επιφυλλίδα

Η ζωή ως έργο τέχνης
Του Θανάση Θ. Νιάρχου

Εύλογες, αναμενόμενες αλλά και πολύ σημαντικές οι εκδηλώσεις για τα εκατό χρόνια από τη γέννηση του Γιάννη Ρίτσου (με την ευκαιρία να μνημονεύσουμε τα θαυμάσια αφιερώματα του «Δέντρου» και της «Οδός Πανός» στον ποιητή της «Τέταρτης διάστασης»). Επαναφέρουν και υπογραμμίζουν τη σημασία ενός προσώπου κι ενός έργου που, συνδυασμένα με τις ηθικές, κοινωνικές και πολιτικές περιπέτειες του 20ού αιώνα, τις ακεραιώνουν και τις απομνημονεύουν σε μια ακραία διυλισμένη τους μορφή. Όσο πολύτιμο όμως παραμένει καθημερινά το έργο του για όλους μας, άλλο τόσο αναπολούμε την ένσαρκη υπόστασή του όσοι συμβαίνει να τον έχουμε συναναστραφεί και αγαπήσει.

Ήταν ένας άνθρωπος που μπορούσε να τον αγαπήσει κανείς έντονα, όσο κι αν οριοθετούσε τον προσωπικό του χώρο μ΄ έναν τρόπο που ακόμη κι ο πιο οικείος του θα αισθανόταν βέβηλος αν επιχειρούσε να τον εκπορθήσει. Αν έδινε την εντύπωση ν΄ ανήκει σε όλους- αφού για τον καθένα μπορούσε να υπάρξει άμεσα παρηγορητικός, εγκάρδιος, όσο θα τον ήθελες ζεστό και προσηνή, ταυτόχρονα-, τον ένιωθες να μην ανήκει παρά μόνο στον εαυτό του και στη δουλειά του. Όσο χειμαρρώδεις, ασυγκράτητες, πολύμορφες και πολυποίκιλες ήταν οι εμπνεύσεις του, άλλο τόσο ορθολογιστικά οργανωμένη ήταν η καθημερινότητά του, χωρίς, ωστόσο, να στερείται ο ίδιος ανθρωπιάς ή μαγείας. Οι προσωπικές του περιπέτειες (αρρώστιες, εξορίες, θάνατοι αγαπημένων προσώπων), αντί να τον πνίγουν με την απορρύθμιση που επισύρουν, του χαλυβδώνανε, θα έλεγε κανείς, το αίσθημα ότι τη ζωή την ίδια την διαμορφώνεις ως ένα έργο τέχνης, όπως γίνεται ακριβώς με τα ποιήματα. Ως κορυφαία συμβολικά σημεία της στάσης του αυτής για τη ζωή θα μπορούσες να θεωρήσεις τα αναρίθμητα τσιγάρα που κάπνιζε, ενώ του ήταν απαγορευμένο για λόγους υγείας το κάπνισμα. Αν είχε κάτι σημασία, δεν ήταν η καταστρατήγηση μιας απαγόρευσης, αλλά η τέχνη που σ΄ αυτήν είχε αναγάγει τον τρόπο του καπνίσματος.

Όπως επίσης το ποτήρι με το κρύο νερό και το γλυκό του κουταλιού που απαραίτητα φίλευε μ΄ αυτά τους καλεσμένους του και μεταβάλλονταν από μια μικροαστική συνήθεια, εξαιτίας του, βέβαια, σε μιαν ανυπέρβλητη τελετουργία. Ήταν τόση η έγνοια πως με την κάθε κίνηση, ακόμη και την πιο αμελητέα, ολοκληρώνεται ένα νόημα, που ενδεχομένως μας διαφεύγει η σημασία του, ώστε αμφιβάλλει κανείς αν ο Γιάννης Ρίτσος είχε λαθέψει έστω και μία φορά στη ζωή του και δεν είχε εκφέρει σωστά ακόμη και μία μόνον λέξη. Εύλογα θα πίστευε κανείς πως ακόμη κι ένα επιπόλαιο σαρδάμ θα το θεωρούσε καταστροφικό για την τελική εντύπωση μιας φράσης προφορικής που, σωστά ή λανθασμένα ειπωμένη, έμελλε να ξεχαστεί.

Στην ανωτερότητα που δημιουργεί αυτού του είδους η αισθητική θα πρέπει να πιστωθεί το γεγονός πως ουδέποτε εκφράστηκε απαξιωτικά ακόμη και για τον πιο ταπεινό ομότεχνό του ή για τους επικριτές του που υπήρξαν ουκ ολίγοι. Κι όποιος προσπαθούσε να τον παρασύρει σε μια σχετική συζήτηση, ώστε να τον υποχρεώσει να κακολογήσει ή να μεμφθεί, τον έκανε ο Γιάννης Ρίτσος να αισθάνεται, χωρίς καθόλου να τον προσβάλλει, πως είναι το λιγότερο μίζερος ή φτηνός. Αύξανε το εσωτερικό μέγεθος των ανθρώπων που τον συναντούσαν, ακόμη και με τη θωριά του, κι ενώ ένιωθες συχνά γεμάτος αμφιβολίες και ερωτηματικά, έφευγες μετά τη συζήτηση μαζί του ξέχειλος από ενθουσιασμό, σχέδια και όνειρα. Ακόμη και οι πιο «στομφώδεις» ή, ενδεχομένως, γεμάτες «πόζα» φωτογραφίες του ήταν για τον ίδιο μια προσωπική εκδοχή της αυθορμησίας, που του ήταν αδύνατο να την φανταστεί ατημέλητη, χύμα. Θεωρούσε πως ακόμη και η πιο αυστηρά περιφρουρημένη ιδιωτεία γράφει ιστορία, έστω κι αν ο μοναδικός της μάρτυρας ήταν μόνον ο ίδιος.

Αξίζει να προσέξει κανείς πως σ΄ έναν ποιητή που έχει ταυτιστεί με την πανανθρώπινη αξία της κοινωνικής ελευθερίας διατηρείται συχνά μέσα στο έργο του μια οξύτατη αίσθηση της μεταφυσικής προοπτικής της ελευθερίας. Ενώ είναι εξόριστος ο ίδιος, θα νιώσει ελεύθερος, όσο τουλάχιστον δούλους θεωρεί τους ανθρώπους που τον έχουν εξορίσει, αν συνεχίσει να σκέφτεται χωρίς να τους λογαριάζει και, προπαντός, χωρίς να θέλει να τους εκδικηθεί. Ο Γιάννης Ρίτσος θεωρούσε πως αυτή ακριβώς η αίσθηση της ελευθερίας μπορεί να προετοιμάσει έναν πραγματικά καλύτερο κόσμο, αφού πρόκειται για μιαν ελευθερία που, ό,τι πολυτιμότερο έχει να κληροδοτήσει ο καθένας στους άλλους, είναι ο ίδιος του ο εαυτός ως ένα ανεξαγόραστο έργο τέχνης.

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η Λέξη».