«Πέρασα δίπλα από λιοντάρι»

«ΟΔΗΓΟΥΣΑ Σ΄ ΕΝΑΝ ΔΡΟΜΟ ΓΙΑ ΤΟΝ
ΟΠΟΙΟ ΕΛΕΓΑΝ ΠΩΣ ΚΑΝΕΝΑΣ ΛΕΥΚΟΣ
ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΤΟΝ ΠΕΡΑΣΕΙ ΖΩΝΤΑΝΟΣ.
ΠΗΓΑΙΝΑ ΝΑ ΔΩ ΑΝ ΘΑ ΠΕΡΝΟΥΣΑ,
ΓΙΑΤΙ ΟΛΑ ΕΠΡΕΠΕ ΝΑ ΤΑ
ΔΟΚΙΜΑΖΩ ΜΟΝΟΣ ΜΟΥ. ΞΕΡΩ ΠΩΣ
ΟΤΑΝ ΕΝΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΒΡΕΘΕΙ ΣΤΟ
ΔΑΣΟΣ, ΔΙΠΛΑ Σ΄ ΕΝΑ ΛΙΟΝΤΑΡΙ, ΤΟΝ
ΔΙΑΠΕΡΝΑΕΙ ΡΙΓΟΣ. ΠΕΡΑΣΑ ΔΙΠΛΑ ΑΠΟ
ΛΙΟΝΤΑΡΙ, ΟΠΟΤΕ ΞΕΡΩ ΠΩΣ ΕΙΝΑΙ. ΕΠΡΕΠΕ
ΝΑ ΤΟ ΜΑΘΩ ΑΠΟ ΜΟΝΟΣ ΜΟΥ,
ΓΙΑΤΙ ΗΞΕΡΑ ΟΤΙ ΚΑΝΕΙΣ ΔΕΝ ΘΑ
ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΜΟΥ ΤΟ ΠΕΡΙΓΡΑΨΕΙ»
Όταν τα έγραφε αυτά τον Ιανουάριο του 1966, ο Καπισίνσκι βρισκόταν στη σπαρασσόμενη από τον εμφύλιο Νιγηρία. Το 1969, στα σύνορα της Ονδούρας με το Σαλβαδόρ, στη διάρκεια ενός πολέμου που άρχισε από έναν ποδοσφαιρικό αγώνα και κράτησε μόλις 100 ώρες, αρκετές όμως για να αφήσουν πίσω τους 6.000 νεκρούς, το σκηνικό εμφανίζεται εντελώς διαφορετικό:

«Ο Γρέγκορ Στράουμπ από το ΝΒC είπε ότι έπρεπε να πάρει κοντινό πλάνο προσώπου στρατιώτη, από το οποίο να στάζει ιδρώτας. Ο Ροδόλφο Καρίγιο από το CΒS είπε ότι έπρεπε να τραβήξει έναν συντετριμμένο διοικητή που κάθεται κάτω από έναν θάμνο και κλαίει γιατί χάθηκε όλη η μονάδα του. Ένας Γάλλος οπερατέρ ήθελε να τραβήξει ένα πανοραμικό πλάνο, με μια μονάδα της Ονδούρας να επιτίθεται σε μια μονάδα του Σαλβαδόρ και αντίστροφα».

Αντιλήψεις
Θα συμφωνήσετε μαζί μου πως το ένα χωρίο από το άλλο απέχει όσο απέχουν μεταξύ τους δύο εντελώς διαφορετικές αντιλήψεις για τη δημοσιογραφία, δύο αλληλοαναιρούμενες αντιλήψεις για την πραγματικότητα, δύο οπτικές γωνίες που αποκαλύπτουν με εντελώς διαφορετικό τρόπο το τοπίο της ζωής. Από τη μια είναι η αντίληψη πως ο κόσμος μας αξίζει όσο και η σκηνοθεσία του, ο τρόπος που τον βλέπουμε, οι σκιές και τα σχήματα που μπορεί να καταγράψει ένας φακός που έχει εκ των προτέρων αποφασίσει για τη σημασία του.

Τα έργα και οι ημέρες αυτής της αντίληψης είναι τα έργα και οι ημέρες της καθημερινότητάς μας. Μάθαμε τη λέξη «άνκορμαν», τη λέξη «εμπέντεντ» και όσο κι αν αισθανόμαστε σαν τους δεσμώτες στο πλατωνικό σπήλαιο ξέρουμε πως δεν έχουμε τη δυνατότητα να ξεφύγουμε από το θέατρο των σκιών που διαμορφώνει τη σκέψη μας. Σε λίγο, στον βαθμό που αυτό δεν έχει συντελεσθεί ακόμη, δεν θα μας ενδιαφέρει καν αυτή η δυνατότητα. Θα μας ενδιαφέρει μόνον η εικόνα του συντετριμμένου διοικητή την οποία θεωρούμε αρκετά εύγλωττη και ζωντανή ώστε να τα λέει όλα για τον πόλεμο, αφού δεν απαιτεί κανέναν κόπο από εμάς για να την καταλάβουμε.

Η άλλη αντίληψη, στους αντίποδές της, είναι η αντίληψη του Καπισίνσκι. Είναι η αντίληψη που λέει ότι τον κόσμο για να μπορέσεις να τον περιγράψεις πρέπει να τον δεις, αν όχι να τον ζήσεις. Μια αντίληψη που σου υπενθυμίζει μονίμως πως η πραγματικότητα ξεπερνάει πάντα τις λέξεις, πως οι λέξεις υπάρχουν για να υπηρετούν την πραγματικότητα και όχι το αντίστροφο, πως η πραγματικότητα υπάρχει, είναι φτιαγμένη από αίμα, σάρκα και ανθρώπινη ζωή.

Το σημειωματάριο
Ο Καπισίνσκι πέθανε το 2007. Τέκνο της σοσιαλιστικής Πολωνίας, αν και γεννήθηκε στη σημερινή Λευκορωσία, μαθητής του Ηρόδοτου όπως λέει ο ίδιος στο περίφημο «Ταξίδια με τον Ηρόδοτο», ανίκανος να καθήσει για παραπάνω από λίγη ώρα πίσω από ένα γραφείο, πέρασε τη ζωή του παλεύοντας να καταλάβει τι συμβαίνει στον πλανήτη Γη. Χανόταν για μήνες στη ζούγκλα και τη σαβάνα, τον έψαχναν οι πρεσβείες της χώρας του σε όλες τις αφρικανικές πρωτεύουσες, τον διέλυαν οι τροπικές ασθένειες, πολλές φορές βρέθηκε με την κάννη ενός αυτόματου στον κρόταφο, πρήστηκε ολόκληρος από το δάγκωμα σκορπιού, όμως ποτέ του δεν σταμάτησε να ψάχνει το πλησιέστερο ταχυδρομείο για να στείλει τέλεξ στο Πολωνικό Πρακτορείο Ειδήσεων, όπως και ποτέ του δεν σταμάτησε να τροφοδοτεί το σημειωματάριό του με τις «εμπειρίες» της ημέρας. Ευτυχώς για μας.

«Εμπειρία», πόσο φτωχή ακούγεται αυτή η λέξη όταν προσπαθείς να περιγράψεις το αίσθημα που αναδύεται από τα γραπτά του Καπισίνσκι. Όλοι μας έχουμε εμπειρίες, όλοι μας διψάμε για καινούργιες εμπειρίες, οι περισσότεροι τις κουβαλάμε μέσα μας σαν το πολύτιμο φορτίο της ζωής μας, άλλοι προσπαθούμε να τις κοινοποιήσουμε, λες και φτάνει που είναι δικές μας για να αποκτήσουν και αξία. Η αλαζονεία της εμπειρίας είναι τυφλή, όπως και κάθε μορφή αλαζονείας: εγώ μπορώ να κρίνω γιατί εγώ το έζησα αυτό που εσύ μόνο να διαβάσεις μπορείς ταλαίπωρε, καημένε αναγνώστη.