Μια αγάπη για το καλοκαίρι

«Ελλάδα σημαίνει πρωτόγονο και εξεζητημένο, δίπλα δίπλα»
Του Γκαζμέντ Καπλάνι

Η Ελλάδα μέσα από τα μάτια της Αμερικανίδας ψυχαναλύτριας και συγγραφέως Σοφίας Ρίτσμαν-Ορφανού, που την πρωτογνώρισε πριν από 36 χρόνια, αποκτά διαστάσεις μαγικές χάρη στην τρυφερότητα της μνήμης
Τη συγκλονιστική ζωή της Σοφίας Ρίτσμαν τη γνώριζα προτού συναντήσω την ίδια. Διαβάζοντας το βιβλίο της «Ένας λύκος στη σοφίτα» (Εκδ. Τυπωθήτω- Γιώργος Δαρδανός), που περιγράφει την αυτοβιογραφική μαρτυρία ενός παιδιού που επέζησε του Ολοκαυτώματος.

Στο βιβλίο της με άγγιξε ο άμεσος τρόπος αφήγησης και η εντιμότητα της μαρτυρίας. Τη συνάντησα για πρώτη φορά πέρσι, στην Αθήνα. Είχαν έρθει μαζί με τον άνδρα της, τον Σπύρο Ορφανό, και την κόρη της, τη Λίνα, η οποία θα τραγουδούσε Θεοδωράκη στο Ηρώδειο.

Ψάχνοντας στο Google, ήξερα πως θα συναντούσα μια διεθνούς φήμης ψυχαναλύτρια. Γνώρισα μια γυναίκα με μια σπάνια απλότητα. Σκέφτηκα τότε πως ό,τι δεν μας σκοτώνει δεν μας κάνει μόνο πιο δυνατούς, αλλά προπαντός πιο σοφούς και τρυφερούς. Όταν της ζήτησα να γράψει κάτι για τη σχέση της με το ελληνικό καλοκαίρι, η Ρίτσμαν συγκινήθηκε σαν έφηβος.

«Έχω τόσα πράγματα να πω», απάντησε, «που δεν ξέρω από πού να αρχίσω»…

«Η σχέση μου με την Ελλάδα ξεκίνησε πριν από 37 καλοκαίρια, όταν ερωτεύθηκα τον Σπύρο, έναν νεαρό Ελληνοαμερικανό, στη Νέα Υόρκη. Εργαζόταν ως σερβιτόρος στην καφετέρια ενός εξαδέλφου του και σύχναζα εκεί ως θαμώνας. Ήμασταν αταίριαστο ζευγάρι: 21 χρονών εκείνος, στο κατώφλι της ενηλικίωσης και 31 εγώ, μια διαζευγμένη Εβραία, βουτηγμένη στην επαγγελματική μου ζωή ως ψυχολόγου.

Ερχόμασταν από πολύ διαφορετικούς κόσμους. Εγώ είχα επιζήσει από το ναζιστικό ολοκαύτωμα στην Πολωνία και ήρθα στην Αμερική δέκα χρονών, το 1951. Την ίδια χρονιά που ο Σπύρος γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη από γονείς Έλληνες μετανάστες. Και όμως, παρά τις διαφορές, ήμασταν αδελφές ψυχές στα σημαντικά πράγματα για εμάς τους δυο. Είχαμε ίδιες αξίες. Και οι δυο ξέραμε τι σήμαινε να ζεις με γονείς μετανάστες που πάλεψαν και μοιραζόμασταν την ίδια δίψα για μάθηση, για μουσική και, πάνω από όλα, το πάθος του ενός για τον άλλον.

Το καλοκαίρι του 1973 αποφασίσαμε να επισκεφθούμε την Ελλάδα, ώστε να γνωρίσω τον τόπο και τις ρίζες του. Φτάσαμε στο αεροδρόμιο της Αθήνας με χωριστές πτήσεις και εκείνος με υποδέχθηκε με ένα τριαντάφυλλο και ένα λαμπερό χαμόγελο. Από εκεί πήγαμε σε ένα φθηνό ξενοδοχείο, στο οποίο ο Σπύρος είχε κλείσει για εμάς. Εκείνες τις ημέρες κάποιος μπορούσε να περάσει ένα καλοκαίρι στην Ελλάδα με πέντε δολάρια την ημέρα, όπως έγραφε ο γκουρού των ταξιδευτών Άρθουρ Φρόμερ, στη σειρά “Ευρώπη με Πέντε Δολάρια την Ημέρα”. Το ειδύλλιό μας άνθησε κάτω από το ελληνικό φεγγάρι και για εμένα συνδέθηκε με τα πράγματα που μας περιέβαλλαν. Ήταν συναρπαστικό να στρίβεις στη γωνία και να πέφτεις επάνω στους θησαυρούς της αρχαιότητας που σπινθηροβολούσαν στον ήλιο, σε μεγαλοπρεπή αγάλματα και περήφανους κίονες.

Ήπιαμε ρετσίνα στις ταβέρνες, περπατήσαμε στην Πλάκα, ακούσαμε τον Μανώλη Μητσιά και τη Δήμητρα Γαλάνη. Εκείνες οι ημέρες ήταν όμως μέσα στη σκοτεινή περίοδο της χούντας, που έχυνε το δηλητήριο της στραγγαλίζοντας τους ήχους ωραίων μελωδιών, όπως τα τραγούδια του Θεοδωράκη, καθιστώντας έγκλημα ακόμη και το άκουσμά τους.

Ο Σπύρος με πήρε για ένα μονοήμερο ταξίδι στο μικρό του νησί, την Ερεικούσσα, στις ακτές της Κέρκυρας, όπου το Ιόνιο συναντά την Αδριατική, ώστε να δω τον τόπο που είχε πλάσει τις ζωές των γονέων του προτού μεταναστεύσουν στις Ηνωμένες Πολιτείες στα τέλη του ΄40. Εκεί συνάντησα ανθρώπους που έκαναν τη διπλή ζωή ενός Έλληνα μετανάστη- δουλεύοντας για χρόνια σε αστικά κέντρα όπως η Νέα Υόρκη και μετά επιστρέφοντας στο νησί για να περάσουν βαρετά κάποιους μήνες σιγορουφώντας τον καφέ τους στο καφενείο, όπου κατέληγε ο βρώμικος δρόμος που ξεκινούσε από το λιμάνι. Οι περισσότερες γυναίκες δεν έφευγαν από το νησί, δούλευαν στα χωράφια με τη βοήθεια γαϊδάρων. Το νησί ήταν όμορφο και πρωτόγονο. Δεν υπήρχαν δρόμοι, ούτε αυτοκίνητα, ούτε τουρίστες. Το ηλεκτρικό ρεύμα μόλις είχε φτάσει- ένα-δυο χρόνια προτού επισκεφθώ εγώ το νησί.

Το ότι ο Σπύρος έφερε στην Ερεικούσσα μια ξένη θεωρήθηκε μια πράξη γενναιότητας και μαγκιάς εκ μέρους του. Μας υποδέχθηκαν με ανάμεικτα αισθήματα. Κάποιοι ήταν ανοιχτόκαρδοι απέναντί μου, άλλοι επιφυλακτικοί και επικριτικοί- ποια ήταν αυτή η γυναίκα που είχε μαγέψει το παλικάρι τους; Οι δύσπιστες αυτές ψυχές θα χρειάζονταν πολλά άλλα καλοκαίρια μέχρι να με αποδεχθούν πλήρως. Στην ουσία, αφού παντρευτήκαμε και γέννησα την κόρη μας με αποδέχθηκαν ως μέλος της οικογένειας- τουλάχιστον οι περισσότεροι από τους συγγενείς του Σπύρου. Παρ΄ όλα αυτά, αναπάντητες ερωτήσεις αιωρούνταν ακόμα και τότε στον αέρα. “Αν αγάπησε τον Σπύρο, τότε γιατί δεν τον παντρεύτηκε σε ελληνική εκκλησία;”, “Γιατί δεν έχουν βαφτίσει το παιδάκι τους;”, “Γιατί δεν μαθαίνει ελληνικά η Σοφία;” ή “γιατί να μη μαθαίνει να μαγειρεύει ελληνικά φαγητά” ή “γιατί να μη ζήσει κοντά στα πεθερικά της;”. Το χάσμα δεν γέμισε ποτέ. Συχνά αναρωτιέμαι εάν κάποιες από τις νεαρές κοπέλες που τότε θα θεωρούσαν τον άνδρα μου ένα πραγματικό κελεπούρι με συγχώρησαν ποτέ που έβγαλα εκτός κυκλοφορίας αυτό τον ωραίο και πολλά υποσχόμενο νεαρό…»
«Πάει η χώρα των πέντε δολαρίων την ημέρα»

«Πολλά πράγματα έχουν αλλάξει από το πρώτο μου ταξίδι στην Ελλάδα, πριν από 37 καλοκαίρια» λέει η Σοφία Ρίτσμαν. «Ο νεαρός σερβιτόρος, τον οποίον ερωτεύθηκα, είναι σήμερα ένας γνωστός και αξιοσέβαστος ψυχαναλυτής. Η Ελλάδα των πέντε δολαρίων την ημέρα είναι μια μακρινή ανάμνηση, που χάθηκε μαζί με τη δραχμή.

Τώρα, στην Ερεικούσσα οι δρόμοι είναι περιποιημένοι, υπάρχει ένα ξενοδοχείο, ακόμα και τουρίστες. Η Αθήνα, κάποτε γκρίζα και βρώμικη, τώρα φαίνεται πιο λαμπερή. Το ωραίο της Μετρό- που διακοσμείται με αντίγραφα αρχαίων θησαυρών άξια ενός ποιοτικού μουσείουείναι πράγματι εντυπωσιακό. Ευτυχώς, η χούντα έπεσε και τη μουσική του Θεοδωράκη μπορείς να την ακούσεις στις ταβέρνες, όπου το παλιό και το νέο συνυπάρχουν- ο ένας παίζει το κομπολόι του, ο άλλος παίζει με το iΡhone του. Και αυτό το καλοκαίρι γίναμε μάρτυρες μιας βαρυσήμαντης αλλαγής: της απαγόρευσης του τσιγάρου σε κλειστούς χώρους! Και το πιο εντυπωσιακό από όλα είναι ότι οι άνθρωποι υπακούουν στον Νόμο!


Τι σημαίνει Ελλάδα για μένα:

1. Θησαυροί του παρελθόντος διασκορπισμένοι σε κάθε τόπο 2. Η έντονη ζέστη και ο ήλιος του καλοκαιριού 3. Τα παράδοξα, όπως η συνύπαρξη της ανοιχτόκαρδης συμπεριφοράς προς τους ξένους και η ξενοφοβία 4. Το πρωτόγονο και το εξεζητημένο δίπλα δίπλα 5. Έντονη έκφραση συναισθημάτων από άνδρες και γυναίκες