Η «ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΤΡΟΦΗ» ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ

Εντελώς διαφορετική είναι η κατάσταση στον χώρο της επιστημονικής έρευνας. Η μεγάλη καθυστέρηση στη μελέτη της δεκαετίας του 1940 (λόγω των πολιτικών και ακαδημαϊκών συνθηκών)

δημιούργησε ένα τεράστιο κενό, το οποίο άρχισε να καλύπτεται από τη δεκαετία του 1980, ενώ την τελευταία δεκαετία το επιστημονικό ενδιαφέρον κορυφώθηκε. Σε αυτήν την έκρηξη της έρευνας συνετέλεσαν πολλοί παράγοντες: νέες αρχειακές διαθεσιμότητες (όπως τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας), νέα ερωτήματα και πεδία (όπως η τοπική ιστορία), νέα μεθοδολογικά εργαλεία (όπως η προφορική ιστορία), νέοι θεσμοί συζήτησης (όπως το «Δίκτυο για τη μελέτη των εμφυλίων πολέμων», από συνέδριο του οποίου προέκυψε ο τόμος Μνήμες και λήθη του ελληνικού εμφυλίου πολέμου), μια ηλικιακά νέα γενιά ερευνητών και πολλά άλλα. Η ανανέωση του ενδιαφέροντος συχνά έφερε θετικά αποτελέσματα, καθώς διερευνήθηκαν οι λιγότερο γνωστές ή περισσότερο αποσιωπημένες πλευρές της δεκαετίας, όπως ο δωσιλογισμός, οι εμφύλιες συγκρούσεις της Κατοχής, οι πολιτικοί πρόσφυγες ή οι τοπικές διαστάσεις του Εμφυλίου.

Ταυτόχρονα, όμως, σε άλλα ζητήματα είναι ορατή η οπισθοχώρηση της συζήτησης σε παρωχημένες προσεγγίσεις και πολύ παλαιά επιχειρήματα. Η ερμηνεία των εμφύλιων συγκρούσεων ως απόρροια της ιδεολογίας και πολιτικής του ΚΚΕ να καταλάβει βίαια την εξουσία επαναφέρει τη θεωρία των «τριών γύρων», εξαιρεί το αντίπαλο στρατόπεδο από τη διαδικασία της πολιτικής πόλωσης που οδήγησε στη στρατιωτική σύγκρουση και ξαναθέτει το ξεπερασμένο ερώτημα της ευθύνης για την πρόκληση του Εμφυλίου. Η υπερτίμηση της βοήθειας των σοσιαλιστικών χωρών προς τον Δημοκρατικό Στρατό, οδηγεί στην υποτίμηση των ενδογενών αιτιών του Εμφυλίου και επαναφέρει το επιχείρημα περί ξένης υποκίνησης. Ο κύκλος της ανανέωσης κλείνει εκεί όπου συναντάται με την αναπαλαίωση: το Κομμουνιστικό Κόμμα στη δεκαετία του 1940 ήταν ένα ολοκληρωτικό κόμμα, το οποίο επειδή δεν μπορούσε να ανέλθει στην εξουσία νόμιμα, επιδίωξε να την καταλάβει διά της βίας, δημιούργησε έναν στρατό από Σλαβομακεδόνες και βίαια στρατολογημένους, επιβίωσε χάρη στη βοήθεια των σοσιαλιστικών χωρών και σε αντάλλαγμα, εάν νικούσε, θα τους «προσέφερε» τη Μακεδονία. Κοντολογίς, επιστροφή της συζήτησης στην ψυχροπολεμική επιχειρηματολογία της δεκαετίας του 1950.

Η ουσιαστική ανανέωση θα προέλθει μέσα από μια «κοινωνική στροφή» στη μελέτη της δεκαετίας του 1940. Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει οι πολιτικές συγκρούσεις να συνδεθούν με τις κοινωνικές αντιθέσεις, οι πολιτικοί φορείς με κοινωνικά υποκείμενα και ομάδες, να ερευνηθεί το οικονομικό υπόβαθρο των κοινωνικών αλλαγών, οι ιδέες και τα προτάγματα να συνδυαστούν με πρακτικές και αξίες, να μελετηθούν οι σχέσεις πόλης- υπαίθρου, τοπικών ελίτπολιτικής ηγεσίας, να συμπεριληφθεί η κοινωνική τάξη και το φύλο στην ιστορική διαπραγμάτευση, να διερευνηθεί ο ρόλος της πολιτισμικής διαφοράς στην πολιτική αντιπαλότητα. Η «κοινωνική στροφή» στην έρευνα θα επιτρέψει να ενταχθεί η μελέτη της Αντίστασης και του Εμφυλίου στο σύνολο της σύγχρονης ιστοριογραφίας και να εντοπιστούν οι ρήξεις και οι συνέχειες κατά τη διάρκεια της «μακράς δεκαετίας» του 1940.