Ψέμα πάνω στο ψέμα

ΟΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟΙ ΘΡΥΛΟΙ ΘΡΥΜΜΑΤΙΖΟΝΤΑΙ ΚΑΘΩΣ
Η ΠΕΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΤΟΥ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ
ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΤΑΙ ΑΝΕΦΙΚΤΗ ΣΤΟ ΦΙΛΟΔΟΞΟ ΟΓΚΩΔΕΣ
ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΤΟΥ ΕΝRΙQUΕ DΕ ΗΕRΙΖ. Η ΚΕΝΤΡΙΚΗ
ΗΡΩΙΔΑ ΕΠΙΝΟΕΙ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΤΗΣ ΠΡΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΝΑ
ΠΕΙΣΕΙ ΟΤΙ ΟΙ ΑΦΗΓΗΣΕΙΣ ΕΙΝΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ. ΟΜΩΣ
ΖΩΗ ΚΑΙ ΛΟΓΟΣ ΘΑ ΝΙΚΗΣΟΥΝ
Η εβδομηντάχρονη ανθρωπολόγος Ισαβέλ Γκαρθία Λούνα ειδικεύεται στις ζούγκλες και στον… θάνατο. Αν και έχει σύζυγο και τρία παιδιά, εγκαταλείπει κάθε τόσο τη Βαρκελώνη για να αναζητήσει την αλήθεια στην καρδιά του τροπικού δάσους, κοντά στις τελευταίες πρωτόγονες φυλές. Έχει μελετήσει τις τελετουργίες του θανάτου στον Νοτιοανατολικό Αμαζόνιο, στον ιερό ποταμό Γάγγη, στα νησιά Ανταμάν του Ινδικού Ωκεανού ή ζώντας με τους Χάτζα της Τανζανίας και τους Λουγκμπάρα της Ουγκάντας.

Αν και η παρθενικότητα των πρωτόγονων λαών έχει προ πολλού διαρραγεί, η Ισαβέλ έχει καταφέρει να κερδίσει την εκτίμηση της επιστημονικής κοινότητας ανιχνεύοντας τα βασικά μοτίβα- και τις παρεκκλίσεις από αυτά- που διέπουν την αντιμετώπιση του θανάτου σε ποικίλα μήκη και πλάτη του πλανήτη: υποταγή του ατόμου στο κοινωνικό σύνολο, πεποίθηση ότι η ζωή συνεχίζεται, ιεροποίηση των προγόνων, προώθηση των μηχανισμών της λήθης, ανακατασκευή της ισορροπίας του κόσμου, κατανάλωση των νεκρών (κανιβαλισμός) προκειμένου να απωθηθεί η έλλειψη και να επανέλθει η τάξη. Ώσπου, στην τελευταία αποστολή της στη ζούγκλα της Γουατεμάλας, απομονωμένη σε μια περιοχή που γειτνιάζει με ερείπια των Μάγια, μια σειρά από συμπτώσεις τής επιτρέπει να υλοποιήσει την έσχατη φαντασίωσή της: Να υποδυθεί τον ρόλο της νεκρής στη θέση μιας δολοφονημένης εθελόντριας ενός οργανισμού αναπτυξιακής βοήθειας. Έτσι θα επιβεβαιώσει επιστημονικά την κυρίαρχη υπόθεση εργασίας της: ότι η ζωή θα συνεχιστεί αδιατάρακτη, ακόμη κι αν η ίδια είναι απούσα.

Ταυτόχρονα αρχίζει να συγγράφει, ολομόναχη στο καταφύγιό της, ένα είδος απομνημονευμάτων ελεύθερων από επιστημονικούς καταναγκασμούς, επιχειρώντας έτσι να προσεγγίσει τα ψέματα στα οποία βασίστηκε η ζωή της αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η δουλειά της ως κοινωνικής ανθρωπολόγου έχει επηρεάσει τις σχέσεις της με τον κόσμο.

Στο μεταξύ η λοιπή οικογένεια ετοιμάζεται να σκορπίσει στη θάλασσα τη στάχτη της όντως νεκρής γυναίκας. Μαζεύονται όλοι στο οικογενειακό εξοχικό όπου ξεκαθαρίζουν οικογενειακά ψέματα και αλήθειες. Αφηγητής των εκεί περιστατικών η κόρη τής Ισαβέλ, Σερένα, πνεύμα ορθολογικό, που αρέσκεται να θέτει ερωτήματα, να επιχειρεί τον εξοβελισμό των ψευδών που έχουν χαράξει την ιστορία της οικογένειας, αλλά και να τακτοποιεί εν είδει ημερολογιακής καταγραφής τόσο τα τεκταινόμενα σε παρόντα χρόνο όσο και στο παρελθόν.

Η «αλυσίδα»
Έτσι γινόμαστε κοινωνοί μιας οικογενειακής saga που εκτείνεται σε σχεδόν έναν αιώνα ζωτικών ψευδών τα οποία κληροδοτήθηκαν διαγενεακά- εν είδει παραλλήλων αφηγήσεων- διαμορφώνοντας μύθους ισχυρότερους από την ίδια την ιστορία. Οι δύο γυναίκες, μητέρα και κόρη, καταγράφουν λοιπόν εξ αποστάσεως τις αναμνήσεις τους, ενώ ο πατέρας, που υπήρξε ανέκαθεν πολέμιος της «κοινοτοπίας της πραγματικότητας» επινοώντας συναρπαστικές αφηγήσεις, έχει ήδη απολέσει τη μνήμη του. Ο νεαρός ανιψιός- θύμα σοβαρού ατυχήματος- είναι ανίκανος να πει ψέματα χρησιμεύοντας ως καθρέφτης στους υπολοίπους, και οι δύο αδελφοί της Σερένα συνιστούν τους δύο ακραίους πόλους του οικογενειακού φάσματος εκπροσωπώντας από τη μια την καλλιτεχνική δημιουργία κι από την άλλη τη θεσμική κανονικότητα. Εν τέλει η ζωή θα νικήσει:

η μεν μητέρα θα εγκαταλείψει το καταφύγιό της και θα «αναστηθεί», εμφανιζόμενη μια ωραία πρωία στο εξοχικό, η δε κόρη θα κρατήσει τον καρπό μιας «παράνομης» σχέσης δίνοντας προοπτική στην οικογενειακή saga.

Το αρχιτεκτόνημα
Το ογκώδες έργο του ντε Έριθ συνιστά ένα πολύπλοκο αρχιτεκτόνημα. Κουράζει ενίοτε με τα αλλεπάλληλα μεθοδολογικά/ επιστημολογικά ζητήματα που θέτει ως προς την αναζήτηση της αλήθειας, ως προς το παιχνίδι του ψεύδους, την παραγωγή γραπτού και προφορικού λόγου, την κατασκευή μύθων και θρύλων, το εθιμικό δίκαιο και τη φύση της γνώσης. Ανταμείβει εν τούτοις τον αναγνώστη. Βέβαια, αυτό που σε τελική ανάλυση μαθαίνουμε δεν είναι η αλήθεια του παρελθόντος αλλά η δομική σημασία του ψεύδους. Σημασία δεν έχει η αλήθεια, λέει, αλλά η αφήγησή της. Το σημαντικό είναι να διηγούμαστε πειστικές και με εσωτερική λογική ιστορίες, υπαινίσσεται ο ευφάνταστος πάτερ φαμίλιας που επινοεί τις απαραίτητες αρθρώσεις για το ετερόκλητο ιστορικό υλικό, ανάγοντάς το σε μύθο. «Σκέφτομαι, άρα αφηγούμαι, άρα υπάρχω» είναι το πιστεύω μιας από τις φυλές που οι πρακτικές τους περιγράφονται εδώ, παραπέμποντας σε μια πρώιμη καρτεσιανή προσέγγιση της ύπαρξης. Εν τέλει ο Ενρίκε δε Έριθ δικαιώνεται καταδεικνύοντας τις ιλιγγιώδεις αβύσσους που μόνο το μυθιστόρημα μπορεί να γεφυρώσει.

Φιλόδοξο βιβλίο, άρτια μεταφρασμένο, που αν απέφευγε ορισμένες άσκοπες επαναλήψεις θα μπορούσε να χαρακτηριστεί μεγαλειώδες.

Εnrique de Ηeriz

ΨΕΜΑ

ΜΤΦ. ΒΑΣΩ ΣΥΝΟΔΙΝΟΥ ΕΚΔ. ΠΑΠΥΡΟΣ ΣΕΛ. 633