Η γέψη του Δεκαπενταύγουστου

«ΕΧΩ ΤΗ ΓΕΨΗ ΤΟΥ ΔΕΚΑΠΕΝΤΑΥΓΟΥΣΤΟΥ
ΣΤΟΝ ΟΥΡΑΝΙΣΚΟ ΜΟΥ» ΓΡΑΦΕΙ Ο ΕΛΥΤΗΣ.
ΚΑΙ ΓΕΛΑΩ ΟΤΑΝ ΒΛΕΠΩ ΤΗΝ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΝΑ
ΤΟΝ ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙ ΣΕ ΔΙΓΛΩΣΣΗ (ΚΑΙ ΩΣ ΕΚ
ΤΟΥΤΟΥ ΕΠΗΡΜΕΝΗ ΒΕΒΑΙΟΤΗΤΑ) ΕΚΔΟΣΗ
ΤΟΥ ΙΚΑΡΟΥ Ο ΛΕΒΕΚ ΚΑΙ ΣΥΝΑΝΤΑ ΑΥΤΟΝ ΤΟΝ ΣΤΙΧΟ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΡΑΖΕΙ ΣΤΑ ΓΑΛΛΙΚΑ (ΞΑΝΑΜΕΤΑΦΡΑΖΩ ΚΑΤΑ ΛΕΞΗ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ): «ΕΧΩ ΤΗ ΓΕΥΣΗ ΤΗΣ 15ηςΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΣΤΟΝ ΟΥΡΑΝΙΣΚΟ ΜΟΥ»
Τι, τάχα, αντιλαμβάνεται, διαβάζοντας τον στίχο ο Γάλλος αναγνώστης; Τι θα υποθέσει άραγε; Ποιος, πιθανόν, ο ποιητής κάτι σημαντικό, αξιομνημόνευτο, ώστε να περάσει στην ποίησή του και να διαιωνιστεί, του συνέβη, ευχάριστο ή δυσάρεστο (;) κάποια 15 Αυγούστου! Πού να πάει ο νους του πως ο ποιητής δεν αναφέρεται σε ατομική, προσωπική εμπειρία που του έχει αφήσει μια πικρή ή μια νόστιμη γεύση στο στόμα, αλλά αναφέρεται σε μια συλλογική αλλά όχι και πανανθρώπινη, αλλά ελληνική μόνο, αίσθηση που λίγο πολύ την έχει γευτεί κάθε ελληνική συνείδηση, χωρίς βέβαια τίποτε το ιδεολογικό ή το εθνολαγνικό.

Ο Δεκαπενταύγουστος είναι πράγματι αίσθηση και πιο συγκεκριμένα γεύση. Από όλες τις αισθήσεις η γεύση είναι η πλέον πρωτόγονη, πιθανόν μαζί με την όσφρηση και κυρίως η πλέον παρακλητική της μνήμης. Τόσο πολύ και το έχω ξαναγράψει, ώστε η νοσταλγία, το άλγος, η τυραννική ανάμνηση της γενέθλιας γης, ο νόστος, δηλαδή ο πόθος της επιστροφής στον τόπο που γεννήθηκες να έχει δώσει στη γλώσσα μας, ύστερα από μια υπόγεια διεργασία, (που αξίζει την ψυχαναλυτική ερμηνεία της), τη λέξη «Νόστιμος» που στον Όμηρο ήδη σημαίνει «επιστροφή» (νόστιμον ήμαρ, ποθεί ο Οδυσσέας), επιστροφής ημέρα και έφτασε σε μας να σημαίνει ό,τι προκαλεί γευστική απόλαυση αλλά και ο χαριτωμένος και (για να πάμε και στα ιταλικά δάνεια) ο γουστόζικος. Πώς έφτασε αυτή η σημασία να μεταλλαχτεί τόσο πολύ, αν δεν λάβουμε υπόψη μας πόσο έντονη είναι η γευστική μνήμη. Ιδιαίτερα, όταν ο ξενιτεμένος βρεθεί σε τελείως διαφορετικό περιβάλλον μαγειρικής, σε άλλα υλικά και άλλες συνταγές κουζίνας, κρατάει τις γεύσεις της πατρίδας, τα φαγητά της μάνας του και κυρίως τα γιορταστικά τραπέζια των Χριστουγέννων, των Απόκρεω, της Καθαράς Δευτέρας, της Σαρακοστής, της Μεγάλης Παρασκευής, του Πάσχα, του Δεκαπενταύγουστου και τα αναπολεί.

Συχνά μάλιστα η ανάμνηση των γεύσεων παροξύνεται όταν στην ξενιτιά, χρειαστεί να γευτεί τροφή ανάλογη με της γενέθλιας πόλης ή της μητέρας του. Η δόση του ξιδιού, του πιπεριού, η μυρουδιά των μυριστικών (βασιλικός, δυόσμος, δάφνη, ρίγανη, θυμάρι) η πυκνότητα της σούπας, η ώρα του ψησίματος είναι κριτήρια γεύσης ώστε ο νοσταλγός να απορρίπτει το προσφερόμενο ακόμη και να αηδιάζει. Άλλο πράγμα ο μπακλαβάς με καρύδι κι άλλο με αμύγδαλο, άλλο ο μπακλαβάς με το μικρό μπηγμένο γαρυφαλλάκι κι άλλο ο ζεματισμένος με βούτυρο. Η μνήμη της γεύσης νοσταλγεί. Και νοσταλγεί, λέει ο Ελύτης, και η συλλογική γεύση του Δεκαπενταύγουστου.

Δεν έχει στεγανά αυτή η γεύση στον ουρανίσκο. Αν ένας ξένος, παρεπίδημος βρεθεί στην Ελλάδα, βουνίσια ή νησιωτική, τις ημέρες της Παναγίας, στα πανηγύρια, στα κοινά γεύματα, στα χοροστάσια, σε οικογενειακό παραδοσιακό τραπέζι, στρωματσάδα στην παραλία κάτω από πεύκα της ακτής ή κάτω από τα βαθύρριζα πλατάνια δίπλα στην ανάβρα ή στον κάμπο κοντά στα μποστάνια και στα αμπέλια και δίπλα στο πηγάδι, με το μαγκάνι και γευτεί τα φαγητά της γιορτής, δεν τα ξεχνάει εύκολα για όλη τη ζωή του. Δεν είναι τυχαίο που όταν συναντήσει κανείς ξένο ύστερα από χρόνια και πληροφορηθεί πως είσαι Έλληνας αναφωνεί είτε ένα αρχαίο μνημείο είτε ένα ελληνικό φαγητό. Προς Θεού, δεν ισχυρίζομαι πως μόνο τα ελληνικά φαγητά είναι «νόστιμα». Συμβαίνει αυτό το γευστικό σύνδρομο σ΄ όλους τους ανθρώπους όπου γης. Λέτε ένας Κινέζος στην Αμερική δεν νοσταλγεί τη σάλτσα της πάπιας του Πεκίνου; Ή δεν λείπει η ειδική γεύση του κάρυ σ΄ έναν Ινδό στη Ρώμη; Έχετε δει Ιταλό της Σικελίας να αναζητεί στην ξενιτιά μακαρονάδα με το μελάνι της σουπιάς;

Κάθε λαός έχει μια οικεία γεύση κάποιου δικού του Δεκαπενταύγουστου στον ουρανίσκο.

Αλλά μόνο αυτό, τάχα, είναι η αίσθηση του Ελύτη; Η γεύση του Δεκαπενταύγουστου είναι παρακλητική μνήμης και φαντασίας.

Εδώ κάνω μια θλιβερή παρένθεση για να πω ότι σε λίγα χρόνια ούτε πολλοί Έλληνες θα μπορούν να αισθανθούν τον στίχο του Ελύτη. Έλειψαν οι πανηγύρεις, τουλάχιστον στις αστικές περιοχές, το οικογενειακό γιορταστικό τραπέζι έλειψε ή τροφοδοτείται, από τυποποιημένα τρόφιμα του σούπερ μάρκετ και τα παιδιά, κυρίως τα παιδιά, που, κάποτε, κουβαλούσαν απαιτητική τη μητρική γεύση των φαγητών, τώρα είναι τρόφιμα των ταχυφαγείων.

Ο Δεκαπενταύγουστος άλλοτε και σε μικρές οάσεις γιορτινές σήμερα ήταν ευκαιρία ανταμώματος με την κοινότητα ή με το σόι. Παππούδες, παιδιά, αγγόνια, νύφες και γαμπροί, ξαδέρφια, ανάδοχοι και βαφτιστήρια, επισκέπτες από μακριά, παλιοί φίλοι και συστρατιώτες ανταμώναμε σε κοινά τραπέζια, στρωμένα κάτω από τις κληματαριές, στα χαγιάτια, στις ταράτσες με την τέντα, στο κατώι με τη κάδη με τις ελιές και τα πιθάρια με το λάδι και τα βαρέλια με το κρασί, αλλά και στα μοναστήρια, στις αυλές των εκκλησιών που γιόρταζαν και στα μακρινά εκκλησάκια της Παναγιάς που λειτουργούνται μια φορά, τέτοια μέρα το χρόνο (στην Τήνο υπάρχει ένα τέτοιο «Παναγιδάκι» σε μια παραγγεριά).

Και η μνήμη των γεύσεων είναι και μνήμη μυρουδιών. Η όσφρηση χορταίνει από το μόσκο του σταφυλιού και την αύρα από το σώσμα του κρασιού, από το αψύ του φρεσκοκομμένου κρεμμυδιού, τη γλύκα που αναδίνει το φρέσκο καρβέλι και την τσίκνα από τα ψητά που σπάει τα ρουθούνια. Είναι όμως και η αφή. Τα δάχτυλα κυνηγώντας την τσακιστή ελιά λαδώνονται και για ώρες έχεις την αίσθηση μιας βελούδινης υφής. Με τα χέρια τεμαχίζεται το κρέας και με τα χέρια σπας το αφράτο τυρί που κολυμπάει μέσα στην άλμη. Ύστερα έρχονται τα φρούτα, καρπούζι και πεπόνι, σύκα και βατόμουρα. Οι μερακλήδες τρώνε το πεπόνι με πιπέρι πασπαλισμένο, ο καλύτερος, λένε, μεζές για ούζο. Με το ούζο συνήθως κλείνει το τσιμπούσι, ούζο σκέτο, τσίπουρο κι άλλοτε, κατά τα γούστα με γλυκάνισο. Και το γλυκό του κουταλιού. Συκαλάκι, βύσσινο, καρπούζι, μελιτζανάκι, νεραντζάκι, καρυδάκι.

Κι όταν φτάσει το φαΐ στο τέρμα και ανεβεί ο πόθος του τραγουδιού στα χείλη αρχίζει ο καλλίφωνος, μπαίνουν οι γυναίκες στο γλέντι, μερακλώνουν και γέρνουν στους ώμους των αντρών και οι μέριμνες αποξεχνιούνται.

Είναι τότε που τα μάτια και τα αυτιά, οι τελειότερες και λιγότερο πρωτόγονες αισθήσεις, ξυπνούν. Τώρα οι ήχοι οξύνονται, το μέλος γαληνεύει και οι θόρυβοι ενοχλούν. Η ακοή απολαμβάνει την ανθρώπινη φωνή και τη φωνή της φύσης, τον άνεμο μέσα στα φυλλώματα, τον παφλασμό της θάλασσας στα βράχια, τα γαυγίσματα των σκύλων στο περιβόλι, τον κόκορα ανεβασμένο στον φράχτη που αναγγέλλει τη νύχτα και το ερωτικό συχνά γκάρισμα των γαϊδάρων στον στάβλο.

Κάθε λαός έχει μια οικεία γεύση κάποιου δικού του Δεκαπενταύγουστου στον ουρανίσκο