Η γραφή ως παραγραφή

Παρασυρμένοι συχνά οι άνθρωποι του θεάτρου, σκηνοθέτες και ηθοποιοί, δικαιολογημένα άλλωστε, αφού πρωτίστως το θέατρο και η θεατρικότητα τους ερεθίζει την όρεξη, βλέπουν τη «Βαβυλωνία» του Δ. Βυζάντιου ως ευκαιρία ερμηνείας ρόλων
Πράγματι από ένστικτο, ο ερασιτέχνης εκείνος, Φαναριώτης, γραμματικός, τυχοδιώκτης, αγιογράφος, θεατρικός συγγραφέας, είχε ανακαλύψει χρυσάφι καταγράφοντας την Ελλάδα της ντοπιολαλιάς. Κι όσο ήταν ακόμη ανιδεολόγητη η Επανάσταση, ένα μελτεμάκι ρεαλισμού κυριαρχούσε στο κοινωνικό και στο πνευματικό τοπίο. Ναι, ο ελληνικός μεσαίωνας, τα «θέματα» του Βυζαντίου και τα πασαλίκια της τουρκοκρατίας ευνόησαν τη δημιουργία αυτόνομων τοπικών εθιμικών, κληρονομικών και, βέβαια, γλωσσικών συνθηκών. Επαναλήφθηκε και τονώθηκε το φαινόμενο της πολιτιστικής αυτονομίας των αρχαίων πόλεων με τη δική τους και γλωσσική ετερότητα. Έχοντας συνείδηση κάθε περιοχή ότι μιλάει (τονίζω μιλάει, πόσοι εξάλλου έγραφαν;) ελληνικά, καλλιεργούσαν το τοπικό ιδίωμα, ακολουθώντας ασυνείδητα τους φωνητικούς, τους φθογγολογικούς και τους γραμματοσυντακτικούς νόμους που έχει πλέον καταγράψει η γλωσσολογία των ιδιωμάτων. Το ίδιο άλλωστε ίσχυσε και σε χώρες με ανάλογες πολιτικοκοινωνικές διαιρέσεις και περιπέτειες (Ιταλία, Γερμανία, κυρίως). Οι διάλεκτοι είναι μια υγιής γλωσσική πραγματικότητα, ιδιαίτερα στις ιστορικές περιόδους του προφορικού πολιτισμού. Η γραφή, ως ιστορικόν ύστερον, έχει την τάση της ομοιομορφίας και της ομογενοποίησης. Ενδεικτικό παράδειγμα: η Κίνα έχει εκατοντάδες διαλέκτους και τοπικά ιδιώματα, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να κατανοήσει ο ομιλητής του Νότου τον ομιλητή του Βορρά. Όμως η κινεζική γραφή είναι κοινή και κατανοητή γλώσσα, όχι μόνο από τους Κινέζους αλλά και τους Ιάπωνες που δανείστηκαν τα ιδεογράμματα και τα σημαινόμενά τους, αλλάζοντάς τους ηχητικά σημαίνοντα.

Ο Δ. Βυζάντιος στη «Βαβυλωνία» λειτουργεί ως πράκτορας του Κοραή. Ο Κοραής, από το Παρίσι (όπως αργότερα και ο Ψυχάρης από το Παρίσι, Χιώτες και οι δύο) θεωρώντας τον ιδιωματικό διαλεκτικό «Ερωτόκριτο» χυδαίο κείμενο, κατασκευάζει κυριολεκτικά ένα γραπτό ιδίωμα καθαίροντας (πραγματική γλωσσοκάθαρση!) την ομιλούμενη από ξενισμούς (αρβανίτικα, τούρκικα, βενετσάνικα, βλάχικα κ.λπ.) και δημιουργώντας την καθαρεύουσα, με γλωσσική δεξαμενή την αρχαία γλώσσα. Γλωσσικός διαφωτισμένος ρομαντισμός.

Τι λέει λοιπόν ο Βυζάντιος στη «Βαβυλωνία»; Οι Έλληνες μιλάμε και δεν καταλαβαινόμαστε· ούτε οι ντοπιολαλιές ούτε οι αρχαϊστές θα μας σώσουν· θα επικοινωνήσουμε μόνο αν, εκτός από γραπτή, καταστήσουμε και προφορική την εσπεράντο του Κοραή. Κι έτσι άρχισε ο γλωσσικός διχασμός, το γλωσσικό ζήτημα, για να ΄ρθει αργότερα ο Ψυχάρης να δημιουργήσει άλλη ανύπαρκτη ιστορικά εσπεράντο. Δύο εκ Παρισίων υβρίδια γλώσσας που μας ταλάνισαν έως το 1975!

Ως εκ τούτου, το διαβόητο έργο του Βυζάντιου είναι άκρως συντηρητικό. Αλλά έχει μια καίρια αρετή που τη συναντά κανείς στους επιστήμονες. Όπως οι επιδημιολόγοι, οι κοινωνιολόγοι, οι οικονομολόγοι με ακρίβεια, συνέπεια και ειλικρίνεια καταγράφουν τα φαινόμενα και προτείνουν λύσεις ή θεραπείες, ο Βυζάντιος καταγράφει με πιστότητα τα κύρια διαλεκτικά ιδιώματα της εποχής του αλλά το φάρμακο που προτείνει ήταν πολιτιστικό δηλητήριο. Θέλετε απόδειξη για το λάθος του; Οι λόγιοι, οι πεζογράφοι, οι θεατρικοί συγγραφείς που ακολούθησαν τη θεραπεία του και έγραψαν στην καθαρεύουσα, άφησαν έξοχα έργα αλλά ακοινώνητα για το μεγάλο κοινό, ενώ ο λαϊκός Καραγκιόζης που ενστερνίστηκε τις ντοπιολαλιές (λόγιος Χατζηαβάτης, Ρουμελιώτης Μπαρμπαγιώργος, Επτανήσιος Διονύσιος, ρεμπέτης Σταύρακας, Αρβανίτης Βεληγκέκας, Εβραίος Χαχαμίκος κ.λπ.)

έγινε το πιο αξιαγάπητο και δημοφιλές λαϊκό ακρόαμα και θέαμα.

Η Ιταλία, που δεν ντράπηκε για τις ντοπιολαλιές της (στην κομέντια ντελ άρτε όλα, όλα τα πρόσωπα μιλάνε διαφορετικές ιταλικές διαλέκτους) και αντί κάποιου Κοραή, βρήκε στον Δάντη τον ποιητή που κατέστησε πανιταλικό ιδίωμα με τη «Θεία Κωμωδία» τη διάλεκτο της Φλωρεντίας- κάτι που έκανε σε μας ο Σολωμός αλλά γιουχαΐστηκε από τους Φαναριώτες καθαρευουσιάνους. Αν ελεύθερα είχαν λειτουργήσει κι εδώ οι συνθήκες της Ιταλίας, νομοτελειακά πανελλήνια γλώσσα θα είχε γίνει η γλώσσα του Ερωτόκριτου και της Ερωφίλης, της Βοσκοπούλας και του Μπουνιαλή. Ο Σολωμός με τον «Ερωτόκριτο» κοιμόταν, όπως απέδειξε ο Χατζηγιακουμής. Λαθεμένη λοιπόν όλη η βάση της συλλογιστικής τής παράστασης της «Βαβυλωνίας» των ΔΗΠΕΘΕ Σερρών, Κομοτηνής και του Εθνικού Θεάτρου, που σκηνοθέτησαν οι Γκόνης και Ράτζος. Και ακόμη πιο λαθεμένη η σύνδεσή τους, δημαγωγικά, με τους σημερινούς μετανάστες.

Από πού κι ώς πού, αφού στη «Βαβυλωνία» καταγράφει ένα γλέντι σε μια ταβέρνα του Ναυπλίου που διευθύνει ένας Χιώτης, γλέντι που γίνεται για να γιορτάσουν όλοι, ομόθυμα την απελευθέρωση της Ελλάδος μετά τη ναυμαχία του Ναυαρίνου. Πατριώτες είναι, βρε παιδιά, οι άνθρωποι, δεν νιώθουν ξένοι στον τόπο τους, κανείς στο κείμενο δεν τους αρνείται τη ρωμιοσύνη τους. Απλώς τους θέλει ο συγγραφέας Έλληνες και όχι ρωμιούς ή γρεκούς. Αναφέρω ενδεικτικά ότι δέκα χρόνια μετά την έκδοση της «Βαβυλωνίας» (1845) ο Κωνσταντίνος Ασώπιος εφηύρε τον όρο «ελληνικότητα» (άγνωστη λέξη στην αρχαιότητα και στο Βυζάντιο), ως επιστέγασμα του ρομαντικού κινήματος.

ΙΝFΟ

Επόμενη παράσταση της «Βαβυλωνίας» την 1η Αυγούστου στην Αλεξανδρούπολη. Από 2 έως 12 Αυγούστου θα περιοδεύει στον Νομό Κομοτηνής.

Ανισότητες και υπερβολές

Η παράσταση της «Βαβυλωνίας» είχε και άλλα σύνδρομα. Φαντάζεστε τον Επτανήσιο χωροφύλακα ντυμένο ως ειδικό φρουρό και Ζητά; Κατά τα άλλα, ο θίασος με ανισότητες στη διανομή και υπερβολές, είναι ένας θίασος που με συνθήκες πιστότητας στο κείμενο θα είχε μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα. Τίποτε δεν προσέθεσε στην παράσταση, αντίθετα νόθευσε τον πυρήνα της με τη βιασμένη αναφορά σε σύγχρονα δεινά. Εδώ θα μου πείτε πως παίχτηκε η «Γκόλφω» με κινέζικες μάσκες και άλλες τζιριτζάντζουλες. Είμαι κρίμα, γιατί βλέποντας την παράσταση στη Νέα Μάκρη, μπροστά σε ένα κοινό που δεν γελούσε ή γελούσε μόνο με τα καμώματα και τα τηλεοπτικά τερτίπια κάποιων ηθοποιών, θα μπορούσε μια καθαρή ανάγνωση να βγάλει και νόημα και να διασκεδάσει τον κόσμο.

Γιατί ο Ταξιάρχης Χάνος (Ανατολίτης) είναι ένας γνήσιος, λιτός και με γκελ κωμικός, ο Πάνος Πανόπουλος (Χιώτης) ένας φαντεζίστας μίμος, ο Κώστας Βασαρδάνης (λογιότατος) μια μελετημένη φιγούρα με έξοχη εκφορά δύσκολου λόγου και ο Στράτος Παυλίδης (Κύπριος) μετρημένος. Οι υπόλοιποι διεκπεραίωσαν ενσυνείδητα τη σκηνοθετική άποψη, ενώ η Ερατώ Πίσση (ερωμένη του Κρητικού) καθοδηγημένη σαφώς έκανε σαχλαμάρες τηλεοπτικής σαβούρας.

Απορία μείζων: τι ήθελε σ΄ αυτή τη γαλέρα ο Παντελής Δεντάκης (αστυνόμος); Εξέθετε τη σκηνοθεσία, εξέθετε το έργο, εξέθετε κυρίως τον εαυτό του. Τον τιμώ τόσο, ώστε υπόσχομαι να ξεχάσω το προσωρινό του, ελπίζω, κατάντημα.