Όταν η αιωνιότητα μάς κάνει πλάκα

ΠΟΣΟ ΑΙΩΝΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΑΙΩΝΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ
ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ; ΜΠΟΡΟΥΜΕ, ΜΑΛΛΟΝ ΜΕ ΒΕΒΑΙΟΤΗΤΑ, ΝΑ ΙΣΧΥΡΙΣΤΟΥΜΕ ΠΩΣ Η «ΑΙΩΝΙΟΤΗΤΑ» ΜΑΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΑΡΑ ΜΙΑ ΜΑΛΛΟΝ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΗ ΑΠΟΨΗ ΤΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗΣ ΑΙΩΝΙΟΤΗΤΑΣ;
Αν δεχθούμε αυτήν την αρχική υπόθεση μπορούμε, χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία, να καταλήξουμε στο συμπέρασμα πως η αιωνιότητά μας περιέχεται μέσα σε άλλες αιωνιότητες που είναι πιο «αιώνιες» απ΄ αυτήν. Και ακόμη πιο εύκολα μπορούμε να υιοθετήσουμε τη βολική στάση των μεταμοντέρνων διανοητών οι οποίοι, προκειμένου να γλιτώσουν από το αίσθημα του ιλίγγου, αποφάνθηκανποιητική αδεία- πως η αιωνιότητα δεν είναι παρά ένα παζλ το οποίο συντίθεται και ανασυντίθεται στο παρόν. Αυτοί τουλάχιστον γλίτωσαν απ΄ την κατάθλιψη που είχε πάθει ο μικρός Γούντι Άλεν όταν έμαθε ότι το Σύμπαν διαστέλλεται. Τη θυμάστε τη σκηνή που η μητέρα του τον πήγε στον ψυχίατρο επειδή δεν έτρωγε και δεν μιλούσε από τότε που στο σχολείο, στο μάθημα της κοσμολογίας, έμαθε τη φοβερή αλήθεια; Οι μεταμοντέρνοι μπορεί να γλίτωσαν από την ανορεξία, βυθίστηκαν όμως στην πλήξη του αέναου παρόντος.

Και μιας που μιλάμε για ανθρώπινα έργα, απ΄ αυτά που υποστηρίζουν με την παρουσία τους ανάμεσά μας την αντίληψη για τη δική μας αιωνιότητα, δεν μπορούμε να μη λάβουμε υπόψη μας τα υλικά τους. Τα υλικά της αιωνιότητας του Παρθενώνα, για παράδειγμα, είναι ορατά διά γυμνού οφθαλμού. Αν τώρα, αντί για αρχιτεκτονήματα μιλάμε για κείμενα, ποια είναι τα υλικά της αιωνιότητάς τους; Είναι ο πάπυρος, το χαρτί, ο στύλος, το μελάνι και τα τυπογραφικά στοιχεία; Ή μήπως είναι οι ίδιες οι λέξεις που ξεπερνούν τους περιορισμούς της ύλης, αν και υπόκεινται κι αυτές στους νόμους και τους περιορισμούς της δικής τους αιωνιότητας; Ή μήπως η νοοτροπία και οι ανθρώπινες αντιλήψεις, που στην περίπτωση των κειμένων έχουν αναλάβει τον ρόλο της φυσικής επιλογής;

Το ενδιαφέρον του κειμένου του Στιούαρτ Κέλι ξεκινάει απ΄ αυτό ακριβώς το σημείο. Περιδιαβάζει στην ιστορία της «λογοτεχνικής» αιωνιότητας για να περιλάβει στα όριά της εκτός από τα κείμενα που επέζησαν και όσα εξαφανίστηκαν. Γοητευτικό εγχείρημα, όχι τόσο γιατί ανακαλύπτει πολύτιμα ευρήματα ικανά να ανατρέψουν τους «Κανόνες» και τα γούστα μας, όσο γιατί μοιάζει με μια άσκηση συνείδησης. Μια άσκηση συνείδησης που ανασκαλεύει τα υλικά της σκιάς ή μάλλον την αόρατη πλευρά της ύλης, για να περιβάλει με την απαραίτητη δυναμική της αβεβαιότητας την ορατή της πλευρά.

Ο Γκόγκολ
Κανείς μας ποτέ δεν πρόκειται να διαβάσει το δεύτερο μέρος από τις « Νεκρές Ψυχές του Γκόγκολ. Ο λόγος είναι απλός:

ο ίδιος ο Γκόγκολ φρόντισε να πετάξει τις σελίδες που έγραφε για πέντε χρόνια στη φωτιά, πριν αρχίσει την περίφημη απεργία πείνας του και πεθάνει από ασιτία.

Ένας μάλλον αμόρφωτος καλόγερος τον είχε πείσει πως η ίδια η τέχνη του μυθιστορήματος είναι όργανο του σατανά και ήθελε να γλιτώσει από το βάρος των αμαρτημάτων του.

Το χειρότερο όμως δεν είναι αυτό. Το χειρότερο είναι ότι όλοι ξέρουμε πως αυτό το δεύτερο μέρος κάποτε υπήρξε, πως το αριστούργημά του Οι Νεκρές Ψυχές που μπορούμε να διαβάσουμε το προϋποθέτει, και παρ΄ όλα αυτά ξέρουμε πως στον αιώνα τον άπαντα δεν υπάρχει περίπτωση να διαβάσουμε ούτε μια λέξη του. Χωρίς χαρτί η αιωνιότητα των λέξεων αποδεικνύεται εξίσου εφήμερη με τα έπεα πτερόεντα, ή, με άλλα λόγια πιο απλά, η αιωνιότητα μάς κάνει πλάκα.

Ο τραγικός Αγάθων
Αιώνες πριν ο Γκόγκολ κάψει το χειρόγραφό του, στην Αθήνα του 416 π.Χ. ο τραγικός ποιητής Αγάθων είχε κερδίσει την πρώτη νίκη στα Μεγάλα Διονύσια της χρονιάς εκείνης. Αυτό το ξέρουμε χάρη στον Πλάτωνα ο οποίος φρόντισε να καταγράψει χρόνια αργότερα τα όσα διημείφθησαν στο συμπόσιο που οργάνωσε την επομένη για να γιορτάσει τη νίκη του. Πρόκειται για το διάσημο Συμπόσιο και τους λόγους περί έρωτος που προγραμμάτισαν μια σχετική ευαισθησία επί του θέματος για τους μετέπειτα αιώνες. Τον Αγάθωνα, τον οποίον όλοι οι συνδαιτυμόνες του τον αντιμετωπίζουν ως κορυφαίο τραγικό των χρόνων εκείνων, τον ξέρουμε και από τις Θεσμοφοριάζουσες στις οποίες ο Αριστοφάνης τον περιποιείται δεόντως. Τι θηλυπρεπή τον ανεβάζει, τι παρενδυσία τον κατεβάζει. Πλην όμως δεν ξέρουμε ούτε μια λέξη απ΄ αυτές με τις οποίες ο Αγάθων γοήτευε το κοινό του. Τι απέγιναν, ουδείς γνωρίζει. Όπως και δεν γνωρίζουμε τι απέγιναν οι υπόλοιπες τραγωδίες του Αισχύλου ή γιατί σώθηκαν περισσότερες τραγωδίες του μάλλον αδικημένου από το κοινό του Ευριπίδη από όσες τραγωδίες σώθηκαν με την υπογραφή του δημοφιλέστατου στον καιρό του Σοφοκλή.

Άλλωστε και η φωτιά μπορεί να αποδειχθεί και σύμμαχος της αιωνιότητας. Πριν από μερικά χρόνια οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν στην Ηράκλεια της Κάτω Ιταλίας- ή Ηράκλειο, πάντως όχι Ερκολάνο στα ελληνικά όπως αναφέρει η μεταφράστρια- πάπυρους καμένους από την έκρηξη του Βεζούβιου. Έτσι καμένοι σώθηκαν από τα σκουλήκια που θα τους είχαν καταφάει…

Stuart Κelly

ΤΟΒΙΒΛΙΟ ΤΩΝ ΧΑΜΕΝΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ

ΜΤΦ. ΡΙΤΑ ΚΟΛΑΪΤΗ, ΕΚΔ. ΠΑΤΑΚΗ, 2009, ΣΕΛ.636,
ΤΙΜΗ:27 ΕΥΡΩ