Η ΔΙΑΣΠΟΡΑ ΔΕΝ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΕΤΑΙ ΕΘΝΟΚΕΝΤΡΙΚΑ

Τα 19 κείμενα που απαρτίζουν το βιβλίο χωρίζονται σε αυτά που υιοθετούν μια ιστορική/ κοινωνική προσέγγιση, σε όσα αναλύουν τη θεσμική/ πολιτική πτυχή του φαινομένου και σε όσα εξετάζουν την εξορία και τη μετανάστευση στις πολιτισμικές τους διαστάσεις. Οι βασικοί νοηματικοί άξονες που διατρέχουν το σύνολλο τους είναι οι εξής: 1 Πως η εθνικότητα (ή ιθαγένεια)

δεν αποτελεί μια αμετακίνητη αξία που υπάρχει έξω από τον χρόνο, αλλά μια ρευστή κατασκευή η οποία αλλάζει συνεχώς, ανάλογα με τις ιστορικοκοινωνικές περιστάσεις. Ιδιαίτερα διαφωτιστικές προς αυτή την κατεύθυνση είναι οι συμβολές των Δημήτρη Χριστόπουλου και Λίνας Βεντούρα, αναφορικά με τις διάφορες στρατηγικές ενσωμάτωσης και αποκλεισμού των «ομογενών», τις οποίες υιοθέτησε κατά τη διάρκεια της νεώτερης και σύγχρονης ιστορίας του το ελληνικό κράτος.

2 Πως «έθνος» και «κρατική εδαφική επικράτεια» δεν ταυτίζονται πάντα, αλλά αντίθετα μπορεί να αλληλοσυμπληρώνονται ή να βρίσκονται σε συγκρουσιακή σχέση. Πιο συγκεκριμένα, όπως υποστηρίζεται επαρκώς από την Ελπίδα Βόγλη, από την αρχή της δημιουργίας του, το ελληνικό έθνος έγινε κατανοητό ως μια «απο-εδαφοποιημένη» πραγματικότητα. Αποτέλεσμα αυτής της αντίληψης ήταν ο σχηματισμός μιας νοερής ταξινόμησης που τοποθετούσε τους Έλληνες σε μια αλληλουχία ομόκεντρων κύκλων: στον κεντρικό κύκλο δεσπόζουν οι Έλληνες που κατοικούσαν στο ελληνικό κράτος· ακολουθούν οι «αλύτρωτοι Έλληνες» που διέμεναν στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ενώ ο εξωτερικός κύκλος εμπεριέχει τους «Έλληνες της Διασποράς», όσους δηλαδή κατοικούσαν κυρίως στις ελληνικές παροικίες της Δυτικής και Κεντρικής Ευρώπης.

3 Πως οι εθνοκεντρικές και υμνολογικές προσεγγίσεις του φαινομένου της ελληνικής διασποράς είναι, λόγω των ιδεολογικών τους υποδηλώσεων, ελλιπείς και επιστημονικά ξεπερασμένες. Το κείμενο του Τhomas Gallant, που επικεντρώνεται στην «σκοτεινή» πλευρά της ελληνικής διασποράς του 19ου αιώνα, δηλαδή στην ιστορία των ανθρώπων του περιθωρίου, όσων μετακινούνταν από λιμάνι σε λιμάνι δουλεύοντας στον κόσμο του εγκλήματος ή της πορνείας, καταρρίπτει αποτελεσματικά το στερεότυπο του Έλληνα «επιτυχημένου» μετανάστη και μας θυμίζει πως η διασπορά δεν πρέπει να εξιστορείται μόνο ως ένα παραμύθι «εθνικής υπερηφάνειας».

Την εθνοκεντρική προσέγγιση του φαινομένου κριτικάρουν, από την άλλη, τα κείμενα των Jonathan Ηarris, Μαρίας Χριστίνας Χατζηιωάννου, Αnthony Gorman και Αλέξανδρου Καζαμία. Αφιερωμένα στις ελληνικές κοινότητες της Αγγλίας και της Αιγύπτου. Κοινό των παραπάνω αναλύσεων είναι το ότι επιχειρούν να «ιστορικοποιήσουν» τις κοινότητες της διασποράς και να τις μελετήσουν όχι σαν αυτόνομα φαινόμενα σε επαφή μόνο με το μακρινό έθνος, αλλά ως κοινωνικούς μηχανισμούς που αναπτύχθηκαν σε σχέση με τις ιστορικές πραγματικότητες της εκάστοτε χώρας υποδοχής.

Το πιο πρόσφορο πεδίο συλλογισμού ανοίγεται, ωστόσο, από τη συσχέτιση των φαινομένων της εξορίας και της μετανάστευσης με τα ζητήματα της ταυτότητας. Η εξορία συνεπάγεται μια συνεχή επαναδιαπραγμάτευση των στοιχείων που συνιστούν την ταυτότητα. Στον «ενδιάμεσο» κόσμο των μεταναστών και των εξορίστων τίποτα δεν είναι δεδομένο και τίποτα δεν είναι ξεκάθαρο: η υβριδικότητα, οι διπλές ή πολλαπλές ταυτίσεις, ή αντίθετα, το αίσθημα της μη ταύτισης, του μη ανήκειν, μπορούν να εναλλάσσονται συνεχώς στο πλαίσιο μιας ταυτότητας που διαμορφώνεται στο περιθώριο και «εν κινήσει».

Δημήτρης Τζιόβας (επιμ.)

GRΕΕΚDΙΑSΡΟRΑ ΑΝDMΙGRΑΤΙΟΝ

SΙΝCΕ1700

SΟCΙΕΤΥ, ΡΟLΙΤΙCS ΑΝDCULΤURΕ

ΕΚΔ. ΑSΗGΑΤΕ, ΕΝGLΑΝD, 2009 ΣΕΛ. 322, ΤΙΜΗ: 76 ΕΥΡΩ