Αυγά και μάτια

Σπέρμα, ούρα, αίμα, δάκρυα, ουρλιαχτά, βρισιές και ερωτόλογα, στύσεις και λιποθυμίες, γύμνια και προσφορά, ηθική οδύνη και τρόμος, ανορθόδοξες παρορμήσεις, ξετσιπωσιά, εξουθένωση, ακρωτηριασμοί και απαγχονισμοί. Βρωμιά. Αυτογνωσία. Είναι τα υλικά της περίφημης Ιστορίας του ματιού του Ζωρζ Μπατάιγ. Αυτό το βιβλίο του 1928, που πρωτοεκδόθηκε στην Ελλάδα το 1980, μίλησε ωμά για τον ερωτισμό ως μοχλό όλων των υπερβάσεων και όλων των ακροτήτων, κάνοντάς μας να μην μπορούμε ποτέ πια να ξανακοιτάξουμε αθώα τα… ξεφλουδισμένα αυγά. Και σήμερα που επανακυκλοφορεί «ανακαινισμένο», σε μεγαλύτερο σχήμα, εμπλουτισμένο με την απρεπή εικονογράφηση του Χανς Μπέλμερ, επανεισάγοντας την αγέραστη εισαγωγή και μετάφραση του Δημήτρη Δημητριάδη (Άγρα), εξακολουθεί να βάζει σε δοκιμασία τις ανοχές και τις αντοχές μας- ίσως και κάποιες ενοχές μας- όσο «προχωρημένοι» κι αν δηλώνουμε. Διότι εδώ ο ερωτισμός δεν είναι ένας χαρούμενος ηδονισμός, μια ξέφρενη ακολασία ή μια κούφια κραιπάλη, δεν είναι ούτε το σύνολο των διαστροφών ή η ικανοποίηση των ενστίκτων, αλλά, όπως επισημαίνει και ο Δημητριάδης, το ξόδεμα και το ξέσκισμα του ανθρώπου στην προσπάθειά του να δει ποιος είναι. Μια συμπεριφορά παρακινδυνευμένη, αγωνιώδης και εν τέλει μοναχική, όπου ο άνθρωπος «παίζει την τύχη του κορόνα- γράμματα». Έτσι και οι πρωταγωνιστές της ιστορίας: ο αφηγητής που αναπολεί τις αλλόκοτες διασκεδάσεις των 16 του χρόνων με τη συνομήλική του Σιμόν που ερεθιζόταν με τα αυγά και τα μάτια (ο συμβολισμός είναι πρόδηλος), κι από κοντά η ενοχική και τραγική Μαρσέλλ, ο ηδονοβλεψίας σερ Έντμοντ ή ο ασυγκράτητος παπάς. Ο Μπατάιγ δεν δίνει εξηγήσεις για τη συμπεριφορά των ηρώων του, ούτε και δικαιώνει τις πράξεις τους, αλλά παραθέτει τα γεγονότα ξερά, με γλωσσική εγκράτεια, υποβάλλοντας εν τέλει στον αναγνώστη μια ματιά πιο σύνθετη. Μια ματιά που διαπερνά τα φαινόμενα φτάνοντας ώς τη νοοτροπία του συστήματος, ώς τα βάθη της συλλογικής και της ατομικής συνείδησης. Στο τελευταίο, εξομολογητικό, σχεδόν σπαρακτικό, τμήμα του βιβλίου, ο 31χρονος τότε συγγραφέας συνδέει επεισόδια τού αφηγήματός του με εικόνες της εφηβείας του (π.χ. από τον τυφλό πατέρα του). Κάτι που του επιτρέπει να υποστηρίξει ότι στο βάθος του μυαλού του (μας), «υπάρχει μια περιοχή όπου συμπίπτουν θεμελιακές εικόνες οι οποίες είναι όλες πρόστυχες. Είναι δηλαδή οι εικόνες οι πιο σκανδαλώδεις, εκείνες ακριβώς που συνεχώς περνάει από δίπλα τους η συνείδηση χωρίς να τις αγγίζει επειδή δεν μπορεί να τις αντέξει, γιατί αν τις αγγίξει, θα τιναχτεί στον αέρα».

«Χρειάζονται Και το σύστημα Και οι ακρότητες» έγραφε ο Μπατάιγ, ο οποίος υπήρξε ένας εξουθενωτικά υποψιασμένος συγγραφέας και διόλου εύκολος σκανδαλοθήρας, τονίζει ο Δημητριάδης. Πρωτοδημοσίευσε αυτό το αφήγημα με το ψευδώνυμο Lord Αuch (Άουτςςςς!) σε μια εποχή που εργαζόταν στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας ως αρχειοθέτης- παλαιογράφος, έκανε ψυχανάλυση, μελετούσε τη θρησκεία και ετοίμαζε το δίπλωμά του στη φιλοσοφία! Τότε είχε κυκλοφορήσει σε 134 αντίτυπα και μόνο το 1967, μετά δηλαδή τον θάνατό του (1962), κυκλοφόρησε με το πραγματικό του όνομα (σε 10.000 αντίτυπα). Το ακολούθησαν πλήθος από λογοτεχνικά έργα, μαρξιστικές κοινωνικές αναλύσεις και άρθρα που συζητούν την πολιτική, την οικονομία, τη θεολογία, την αισθητική, την ιστορία και οπωσδήποτε την, εκχυδαϊσμένη σήμερα, έννοια του ερωτισμού. Από το τεράστιο έργο του, στην Ελλάδα γνωρίζουμε 12 τίτλους. Γι΄ αυτό είναι πολύ σημαντική η εισαγωγή τού Δημητριάδη (γραμμένη το 1979 μετά το δικό του αιρετικό έργο Πεθαίνω σα χώρα ). Διότι φωτίζει το πνεύμα και τον προβληματισμό του Μπατάιγ όπως και το θεωρητικό υπόβαθρο του συγκεκριμένου αφηγήματος, με έναν τρόπο που ήταν και παραμένει ριζοσπαστικός. Ο Δημητριάδης προλαβαίνει τις προκαταλήψεις και τις υπεραπλουστεύσεις από τις οποίες απειλούνται τα μεγάλα ερωτογραφήματα, και ξεκαθαρίζει ότι ο Μπατάιγ «δεν είναι απολογητής της σεξομανίας», ούτε είναι «η περίπτωση που περιμένουν οι ερωτικά υποσιτισμένοι και ηθικά στενεμένοι». Ακολουθώντας την πρόσ-τυχηκατεύθυνση, εξηγεί ο Δημητριάδης, το έργο του Μπατάιγ συγκρούεται με τη λογική του καπιταλισμού, της θρησκείας, του καθωσπρεπισμού και της πορνείας, όπως και με το μονοσήμαντο μοντέλο του ανθρώπου που επιβάλλουν. Ειδικότερα, ο Μπατάιγ πιστεύει ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να φτάσει στην πλήρη πραγμάτωσή του, παρά μόνο με τη συνεχή υπέρβαση των ορίων, με την αέναη παραβίαση των απαγορεύσεων, με τις αλλεπάλληλες ακρότητες που παίρνουν διαστάσεις ιδιωτικών και κοινωνικών φαινομένων στον τομέα του λόγου, της φαντασίας ή των παρορμήσεων.

Τι σημαίνει όμως σήμερα η επανέκδοση ενός κειμένου που είχε γίνει cult στη Μεταπολίτευση; Το… Μάτι του Μπατάιγ ήταν το τέταρτο βιβλίο της νεαρής τότε Άγρας, σε μια εποχή λογοκρισίας όπου ο εισαγγελέας απαγόρευε τη Φιλοσοφία του Σαντ, τον Κλέφτη του Πετρόπουλου και την Αυτοβιογραφία της τραβεστί Μπέτυς. Αυτά τα βιβλία έγιναν ωστόσο μπεστ σέλερ σηματοδοτώντας το ανατρεπτικό πνεύμα που φούντωσε στη δικτατορία και στα πρώτα μεταδικτατορικά χρόνια – ο Πετσόπουλος της Άγρας μάλιστα συνέχισε να προτείνει εμβληματικά λογοτεχνικά κείμενα που είχαν στο κέντρο του προβληματισμού τους την ουσία του ερωτισμού. Στη θολή εποχή μας, ορισμένοι «απελευθερωμένοι» θεωρούν ξεπερασμένα τέτοια αναγνώσματα. Λάθος. Απλώς λειτουργούν με διαφορετικό τρόπο. Συνιστούν μια αιχμηρή κριτική στον νεοσυντηρητισμό που εξαπλώνεται απειλητικά. Ειδικά η Ιστορία του ματιού πονάει πολύ!