Οι ακτινογράφοι της κοινωνίας

ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΛΙΓΕΣ ΟΙ ΠΡΑΓΜΑΤΕΙΕΣ, ΟΙ ΜΕΛΕΤΕΣ
ΚΑΙ ΤΑ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΑ, ΚΑΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΤΑ
ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΥ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ Η
ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΗ ΑΠΕΧΘΕΙΑ ΤΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ
ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΚΑΘΑΡΕΥΟΥΣΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ,
ΠΟΥ ΑΦΙΕΡΩΘΗΚΑΝ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΤΗΣ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑΣ
ΤΟΥ 19ουΑΙΩΝΑ
Εξαιτίας, χωρίς άλλο, της μεθοδολογικής τάσης της εποχής οι έρευνες και η κριτική εξαντλήθηκαν στην αφηγηματολογία, το ύφος, τα μοτίβα, τη δομή, τις επιδράσεις από την ευρωπαϊκή πεζογραφική παράδοση και άλλα ανάλογα ερευνητικά και άξια λόγου προς έρευναν στοιχεία. Μας απασχόλησε ο ρομαντισμός της γραφής, τα πρώτα σκιρτήματα του ρεαλισμού και του κριτικού ρεαλισμού και πότε πρωτοεμφανίζεται ο δάνειος νατουραλισμός και πότε μεταποιείται σε ελληνικής κοπής ηθογραφία. Πολύτιμα ευρήματα και συχνά πολυτιμότερα τα επιχειρήματα και τα πορίσματα της έρευνας.

Θα το πω και ας μου συγχωρεθεί. Μου λείπει μια πλήρης καταγραφή της θεματογραφίας και κυρίως των κοινωνικών φαινομένων που απεικονίζονται, σχολιάζονται και εμμέσως ως οχήματα της πλοκής αναδεικνύονται ως παθογένειες της ελληνικής κοινωνίας από το 1830 έως τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο. Και ευρύνω το χρονικό πλαίσιο για να εξετάσω κατά πόσο η απόπειρα εξαστισμού της ελληνικής κοινωνίας με την ημιτελή επανάσταση στο Γουδή (1909) άλλαξε ή διαφοροποίησε τα κοινωνικά δεδομένα.

Το τραγικό είναι (και ως εκ τούτου με απασχολεί ως σύγχρονο πολίτη, δεδομένου ότι δεν είμαι ειδικός αλλά διψάω για πληροφόρηση, διαφωτισμό και ερείσματα για να μπορέσω να αντιληφθώ τον δρόμο που πορεύτηκε αυτή η έρμη ελληνική κοινωνία μετά την ανεξαρτησία της ως κράτος και τους λόγους που την οδήγησαν σε στρεβλώσεις, αδιέξοδα και δυσλειτουργίες, όπως αυτές τις βιώνουμε αφόρητα πλέον σήμερα) πως φοβάμαι πως τίποτε δεν άλλαξε στο κοινωνικό τοπίο έως τις μέρες μας πάρεξ τα μέσα και η ποσότητα των φαινομένων διαφθοράς, ανηθικότητας, νοθείας των κινήτρων και ρητορικής των σκοπών.

Αξίζει όμως τον κόπο να δούμε στους σημαντικούς συγγραφείς (και όχι μόνο, και οι ελάσσονες και οι κακοί μεταφέρουν κοινωνιολογικές πληροφορίες αντλημένες από την καθημερινότητα και την αμφίδρομη σχέση των θεσμών και των φορέων τους με τον απλό άνθρωπο) πώς ανατέμνουν ή απλώς καδράρουν στις αφηγήσεις τους τις θεσμικές στρεβλώσεις και συχνότατα την ωμή δεσποτεία των ασκούντων την εξουσία.

Θα αναφέρω ενδεικτικά μερικά από τα κείμενα που θα άξιζε τον κόπο να αποδελτιωθούν μόνο ως προ το κοινωνιολογικό υπόβαθρο καταγραφής νόμων, θεσμών, ηθών, συναλλακτικών ηθών που διασώζουν.

Οι ήρωες των μυθιστορημάτων που θα παραπέμψω αντιμετωπίζουν στη ζωή τους άμεσα ή έμμεσα τη Διοίκηση, την Παιδεία, τη Δικαιοσύνη, το Ιερατείο, την κρατική ασφάλεια, το εμπορικό δίκαιο, τον Στρατό κ.λπ. Και κατά κανόνα συντρίβονται, ταπεινώνονται, εξουθενώνονται, πάσχουν ή, στις καλύτερες των περιπτώσεων, εμποδίζονται να βρουν λύσεις, κατανόηση, αρωγή ή προστασία από τους ίδιους τους θεσμούς ή από τους φορείς εξουσίας που έχουν επιφορτιστεί να τους ερμηνεύουν και να τους εφαρμόζουν. Έτσι αν συγκεντρώσουμε, έστω καταγραφικά, το κοινωνιολογικό πεδίο μερικών έργων του Μιλτιάδη Χουρμούζη (π.χ. «Υπάλληλος», «Χαρτοπαίκτης», «Τυχοδιώκτης»), του Ραγκαβή («Συμβολαιογράφος»), του Καλλιγά («Θάνος Βλέκας»), του Λασκαράτου, του Δημ. Βικέλα («Λουκής Λάρας»), όλα τα αθηναϊκά του Ξενόπουλου, του Κονδυλάκη («Οι άθλιοι των Αθηνών»), του Θεοτόκη («Ο Κατάδικος»), του Πικρού, του Τραυλαντώνη («Η Κρουσταλλένια»), του Νιρβάνα («Το έγκλημα του Ψυχικού») θα διαπιστώσουμε πως κανένας θεσμός δεν λειτουργεί προς χάριν του πολίτη, αντίθετα και οι σκοπιμότητες δημιουργίας του και οι σκοπιμότητες λειτουργίας του εξυπηρετούν είτε ταξικά είτε ατομικά συμφέροντα και αντί να αποτελούν οχήματα προόδου, συντελούν στον εγκλωβισμό των αδύναμων πολιτών σε λαβυρίνθους όπου και απαξιώνεται κάθε έννοια κοινωνικής δικαιοσύνης και αναδεικνύεται στη συνείδηση του μέσου πολίτη η απαίτηση να μετέρχεται απάτη, κλοπή, υποκρισία, δωροδοκία, ακόμη και το έγκλημα ή τη συγκάλυψή του για να επιβιώσει ή να υλοποιήσει τη σχεδία του βίου του.