Κερατάδες, χαλαρώστε!

Καταστόλιστοι τάρανδοι σε 75 εκδοχές! Άντρες ξεγελασμένοι, ατιμασμένοι, συκοφαντημένοι, πληγωμένοι- με τη συναίνεσή τους καμιά φορά- όχι πάντοτε γελοίοι, αλλά πάντοτε γελοιοποιημένοι. Ο «κατά φαντασίαν», ο «φανφαρόνος», ο «αισχροκερδής», ο «απαθής», ο «δύστροπος», ο «ζητιάνος», ο «μεταθανάτιος» που του χαρίζει η γυναίκα του ένα παιδί δέκα ή δώδεκα μήνες μετά την αποδημία του, κ.ο.κ. Είναι οι κερατάδες με τα χούγια τους, όπως τους ταξινόμησε με χιούμορ και συμπάθεια ένας πρόδρομος του σοσιαλισμού: ο Σαρλ Φουριέ… ο οποίος δεν στολίστηκε ποτέ ο ίδιος, αφού όντας ενάντιος στην ιδιοκτησία άλλαζε τις γυναίκες σαν πουκάμισα και δεν παντρεύτηκε ποτέ! Πρώιμος φεμινιστής, έγραψε το βιβλίο Αναλυτικός κατάλογος των κερατάδων το 1808 στα 36 του χρόνια, για να καταδείξει τις κοινωνικές δυσλειτουργίες που συνδέονται με τον γάμο, αλλά οι μαθητές του, πιο συντηρητικοί από τον ίδιο, δεν το εξέδωσαν παρά είκοσι χρόνια μετά τον θάνατό του, το 1856, και μάλιστα με περικοπές. Ολόκληρο, πρωτοκυκλοφόρησε έναν αιώνα αργότερα, το 1924, και τώρα το αποκτήσαμε στα ελληνικά (μτφ.

Σοφία Διονυσοπούλου, επίμετρο Romain Ρehel, Εκδ. Άγρα). Ένα πνευματώδες βιβλιαράκι με λόγο κομψό και παιγνιώδη (και εξώφυλλο σχεδιασμένο με κέφι από τον Τάσο Παυλόπουλο) που είναι πολύ διασκεδαστικό, αλλά δεν αστειεύεται με το αντικείμενό του. Τα πορτρέτα των κερατωμένων συζύγων φωτίζουν εξ αντανακλάσεως το πρόσωπο των γυναικών και είναι ταυτόχρονα μικρά κοινωνικά σχόλια, τα οποία στις περισσότερες περιπτώσεις δεν έχουν ξεπεραστεί. Ο Φουριέ θεωρούσε τον γάμο παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο ο πολιτισμός καταδιώκει τα πάθη και το κεράτωμα απελευθέρωση των αναχαιτισμένων παθών, άρα ούτε καλό ούτε κακό, απλώς φυσικό. Δεν υπάρχει λοιπόν ίχνος ηθικολογίας στον Κατάλογό του, όπως δεν υπάρχει ούτε κυνισμός- και αυτό είναι που διακρίνει τούτο το βιβλίο από τις ψευδοαπελευθερωμένες λαϊφσταϊλίστικες λίστες οι οποίες δημοσιεύονται βροχή κάθε καλοκαίρι για να κολακεύουν το (ανδρικό και γυναικείο) κατιναριό των κουτσομπόληδων στις κοσμικές παραλίες. Ο Φουριέ βγαίνει από την κρεβατοκάμαρα και μας δείχνει (όπως αργότερα θα το κάνει πολύ πιο αναλυτικά ο Φουκό) ότι το προσωπικό είναι πολιτικό. Από εκεί και πέρα, γελάμε.

Ποιος είναι ο κερατάς που αξίζει τη μεγαλύτερη περιφρόνηση; O «σπιτόγατος» που συντηρείται από τη γυναίκα του· ο «εκρηκτικός» που «ανακατεύει τη δικαιοσύνη, προκαλεί σκάνδαλο, απειλεί με κακομεταχείριση και γίνεται περίγελως»· ο «αλαζόνας» που «πιστεύει ότι είναι τέτοια τιμή για τη γυναίκα που τον έχει σύζυγο, ώστε ούτε που διανοείται να ακροαστεί τους μνηστήρες στο πρόσωπο των οποίων εκείνος βλέπει μονάχα θύματα, ανάξια προσοχής». Έτσι γίνεται απερίσκεπτος και… «εκείνοι βρίσκουν καλύτερα τον δρόμο τους»! Κάνοντας λοιπόν μια αξιολόγηση των κερατάδων, ο Φουριέ αξιολογεί στάσεις ζωής, σε μια εποχή που η κοινωνία κάνει στροφή προς έναν νέο συντηρητισμό (η Γαλλική Επανάσταση έχει τελειώσει με το πραξικόπημα του Βοναπάρτη, ο οποίος έχει γίνει Ύπατος), οπότε τα σχόλιά του ταιριάζουν μια χαρά και στις σημερινές μέρες. Χαρακτηριστική η ειρωνεία του προς τους «Παιδαγωγούς κερατάδες», στους οποίους εντάσσονται, όπως λέει, και «πολλοί φιλόσοφοι». Αυτοί, «κολακεύουν τη μητέρα ώστε να νυμφευθούν την κόρη, την οποία θεωρούν αδιάφθορη» επειδή την έχουν πλάσει να αντιμετωπίζει εγκεφαλικά τις συγκινήσεις, αλλά θα την πάθουν από εκείνους που θα έρθουν να την κατακτήσουν με τις αισθήσεις τους. Πολύ πιο επιδέξιοι είναι, αντίθετα, οι «υπεράνω». Διότι «μετατρέπουν το κέρατο σε τρόπαιο»: παντρεύονται μια ωραία γυναίκα, την παρουσιάζουν με λαμπρότητα, «και όταν εκείνη έχει πια διεγείρει τη γενική επιθυμία, την παραδίδουν» έναντι μιας υψηλής θέσης ή μιας άλλης σπουδαίας ευκαιρίας… Ο πιο αξιέπαινος, από την άλλη, κερατάς είναι ο «καθαρός»: «ο έντιμος ζηλιάρης που δεν δίνει λαβή σε αστεϊσμούς». Ωστόσο ο ίδιος ο Φουριέ, αν ήταν παντρεμένος, θα επιθυμούσε, όπως γράφει, τον τίτλο του «συνετού κερατά», ο οποίος συμφωνεί με τη γυναίκα του να απολαμβάνουν αμοιβαία «ελευθερία, φιλοφρονήσεις, προστασία και φιλία».

Μην ξεχνάμε ότι ο Φουριέ οραματιζόταν μια ουτοπική κοινωνία μικρών αυτόνομων μονάδων, όπου θα ίσχυε η κοινοκτημοσύνη των αγαθών και θα δοξαζόταν η ηδονή. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν ότι τον σχολίασε ο Μαρξ το 1848, ότι τον αγάπησαν οι σουρεαλιστές τον 20ό αιώνα- παρόμοιες θεωρίες κοινωνικής (και σεξουαλικής) οργάνωσης αναπτύσσει ο Αντρέας Εμπειρίκος στον Μεγάλο Ανατολικό – και ότι τον ανακάλυψε ξανά το χίπικο κίνημα του ΄60. Οι διαψεύσεις ήρθαν αργότερα, αλλά και πάλι το έργο του Φουριέ είναι τόσο σπινθηροβόλο ώστε εξακολουθεί να ερεθίζει και τον σημερινό αναγνώστη.

Και οι γυναίκες; Ισχύει άραγε η ίδια τυπολογία και γι΄ αυτές; Μάλλον όχι. Ο Φουριέ σχεδίαζε έναν αντίστοιχο κατάλογο θηλυκών ταράνδων, αλλά στο μεταξύ τους έβγαζε το καπέλο, δείχνοντας ότι οι άντρες είναι ανίκανοι να τις κρατήσουν. Κατά τον Φουριέ, οι γυναίκες δεν απιστούν τόσο από επιθυμία εκδίκησης όσο από επιθυμία εξέγερσης και αυτοδιάθεσης. Όταν «η φύση μιλά στις αισθήσεις τους», δεν χάνουν ευκαιρία να αποδεχθούν «τις ενισχύσεις ενός αγαθοεργού γείτονα, μνηστήρα, θαυμαστή». Ο συγγραφέας δεν φορτώνει ποτέ με ευθύνες το τρίτο πρόσωπο και αθωώνει τις άπιστες, καθώς καταξιώνει τις επιθυμίες επειδή είναι «χρήσιμες στην κοινωνία της αρμονίας». Όποιος δεν συμφωνεί να σηκώσει το χέρι!