Ο Δον Κιχώτης, ο Ηλίθιος και ο κάπτεν Άχαμπ

«Το αριστούργημα της δημιουργίας ορίζεται από την ικανότητά του να μεταμορφώνεται», έλεγε ο Μαλρώ. Και οι άπειρες αναγνώσεις, οι άπειρες μεταφράσεις, οι άπειρες παραλλαγές, οι άπειρες διασκευές, οι άπειρεςγιατί όχι- παραμορφώσεις που έχουν υποστεί τα ομηρικά έπη αρκούν από μόνες τους να τα ορίσουν ως τα απόλυτα αριστουργήματα.

Όταν ο Αύγουστος οργάνωνε το κράτος που είχε παραλάβει σε αυτοκρατορία, χρειαζόταν τον δικό του Όμηρο για να οργανώσει τη λατινική εκδοχή της «ελλάνιας» συνείδησης. Την βρήκε στην τέχνη του Βιργίλιου. Ο Ιερώνυμος και ο Αυγουστίνος, προκειμένου να φτιάξουν τη χριστιανική λογοτεχνική παράδοση αισθάνθηκαν υποχρεωμένοι να συνομιλήσουν με τον Όμηρο, κι ας μην πίστευαν στον Δία ή την Αφροδίτη. Ο Δάντης μπορεί να μην ήξερε ελληνικά, ήξερε όμως τον Όμηρο. Κατά πάσα πιθανότητα τον είχε διαβάσει σε μια λατινική παράφραση που χρονολογείται από τον 1ο αιώνα μ.Χ. και ονομάζεται Ιlias Latina.

Και η υπόθεση συνεχίζεται. Τα κείμενα έχουν τη δική τους ιστορία, παράλληλη με την άλλη, τη μεγάλη, ζουν τον δικό τους χρόνο και διατρέχουν, μέσα από τα τριχοειδή αγγεία της φαντασίας τους, αιώνες αδιαφορώντας για το παρόν, το παρελθόν και το μέλλον. Ο Όμηρος συνεχίζει να ζει από τον Μάρλοου ώς τον Πόε και τον Τσέστερτον για να φτάσει ώς τον εικοστό και τον δικό μας αιώνα.

Το 1939, γράφοντας για την Ιλιάδα η Σιμόν Βέιγ σημείωνε ότι το κυρίαρχο συναίσθημα σε όλο το ποίημα είναι η πικρία, «η μόνη δικαιολογημένη πικρία, γιατί ξεπηδά από την υποταγή του ανθρώπινου πνεύματος στη βία, δηλαδή, σε τελευταία ανάλυση στην ύλη». Και όπως σημειώνει ο Αλμπέρτο Μανγκουέλ, γι΄ αυτόν τον λόγο όταν τον πρώτο χρόνο του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, ο Χέρμπερντ Ρηντ έφτιαξε μια ανθολογία τσέπης για να χωρέσει στον γυλιό των στρατιωτών την ξεκίνησε με τρία αποσπάσματα του Ομήρου.

«Σημασία έχουν τα πρότυπα της ζωής που παρουσιάζονται στα δύο έπη. Αυτές οι ιδέες, μέσω του Πλάτωνα θα είναι η ομηρική κληρονομιά του Δον Κιχώτη, ο οποίος αναζητά τη δικαιοσύνη, του ηλίθιου πρίγκιπα του Ντοστογιέφσκι, ακόμη και του Γιόζεφ Κ. και του Άχαμπ του Μέλβιλ που όλοι τους αναζητούν το μεγαλύτερο σχήμα των αγώνων και των ταξιδιών τους μέσα στο μικρό κομμάτι του σύμπαντος το οποίο τους δόθηκε».

Τα έπη του Ομήρου ανακάλυψαν τις δύο συστατικές συνιστώσες της ανθρώπινης κατάστασής μας, τη μάχη και την περιπλάνηση. Και το κείμενο του Μανγκουέλ, με την ευαίσθητη γραφή και τη γενναιόδωρη σκέψη τα παρακολουθεί στη ζωή τους ανά τους αιώνες.