Έχουν και τα φαντάσματα τα δικαιώματά τους

ΟΤΑΝ Ο ΡΑΦΑΗΛΟΣ ΖΩΓΡΑΦΙΖΕ ΤΗ
«ΣΧΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ» ΚΑΙ ΤΟΠΟΘΕΤΟΥΣΕ
ΣΕ ΠΡΩΤΟ ΠΛΑΝΟ ΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ
ΝΑ ΔΕΙΧΝΕΙ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΟΥΡΑΝΟ ΚΑΙ
ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΠΡΟΣ ΤΗ ΓΗ ΔΕΝ ΣΗΜΑΙΝΕΙ
ΠΩΣ ΓΝΩΡΙΖΕ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΩΝ
ΔΥΟ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ. ΑΝΑΓΝΩΡΙΖΕ
ΟΜΩΣ, ΜΑΖΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ, ΠΩΣ
ΚΑΙ Ο ΕΝΑΣ ΚΑΙ Ο ΑΛΛΟΣ ΥΠΗΡΞΑΝ ΟΙ
ΔΥΟ ΒΑΣΙΚΟΙ ΠΥΛΩΝΕΣ ΠΟΥ ΣΤΗΡΙΖΑΝ
ΤΟ ΟΙΚΟΔΟΜΗΜΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ.
Δεν είναι απαραίτητο να έχεις δει τον Παρθενώνα ή τη Μόνα Λίζα για να αναγνωρίσεις την αξία τους. Αυτή είναι μια δύναμη που περιφέρεται στον φαντασιακό μας ορίζοντα και επηρεάζει καταλυτικά τη συλλογική μας ευαισθησία. Είναι το προνόμιο του κλασικού αριστουργήματος: διατρέχει υποδόρροια το γούστο της κάθε εποχής, υπάρχει ούτως ή άλλως, οικοδομεί τη δική του αντίληψη του χρόνου, τη δική του «αιωνιότητα» και το κυριότερο μοιάζει να προϋποθέτει ό,τι το ακολουθεί.

Τι θα ήταν η λογοτεχνία χωρίς τον Όμηρο; Η ερώτηση η οποία μπορεί να μοιάζει χωρίς νόημα σηματοδοτεί μια ολόκληρη αντίληψη για τον πολιτισμό μας. Όσο για την απάντηση αυτή παραμένει σταθερή: κανείς δεν μπορεί να διανοηθεί την ιστορία της λογοτεχνίας χωρίς τα ομηρικά έπη.

Η λογοτεχνία δεν δόθηκε στους ανθρώπους από τον θεό τους, και κανείς από τους ερευνητές που χαρτογραφούν το DΝΑ μας δεν έχει, ευτυχώς ως σήμερα, εντοπίσει την ελικοειδή στρέβλωση που μας οδηγεί να απολαμβάνουμε την αφήγηση της φρίκης της ανθρώπινης κατάστασης. Δεν αποκλείεται να συμβεί στο μέλλον, θα μου πείτε. Καμιά αντίρρηση. Όμως, προς το παρόν, ας αρκεστούμε στην ομηρική υπόθεση.

Θυμάμαι τον Μπόρχες που σε μια συνέντευξή του στη γαλλική τηλεόραση έλεγε πως όσο μπορεί να διαβάζει τον Όμηρο και τον Κάφκα δεν του χρειάζεται να διαβάζει τίποτε άλλο. Από την Ιλιάδα έως τη Δίκη μεσολαβούν μπόλικοι αιώνες Ιστορίας, ο κόσμος έχει αλλάξει ριζικά, ο άνθρωπος δεν βλέπει ούτε τον εαυτό του ούτε τους θεούς του με τον ίδιο τρόπο, όμως οι σκιώδεις διαδρομές που ακολουθεί το φάντασμα της ποίησης συνεχίζουν τον δρόμο που κάποτε άνοιξε ο τυφλός ποιητής. Και το κείμενο του Αλμπέρτο Μανγκουέλ αυτές τις διαδρομές προσπαθεί να εντοπίσει στη διάρκεια των αιώνων.

Η μαγεία της υπόθεσης
Κατ΄ αρχήν να ξεκαθαρίσω κάτι. Ο «Όμηρος» αυτός δεν είναι φιλολογική μελέτη. Δεν είναι ούτε ιστορική, ούτε αρχαιολογική, ούτε ανθρωπολογική διατριβή. Θυμάστε την αριστουργηματική «Ιστορία της ανάγνωσης» του Αργεντινού συγγραφέα; Διάβασα πέρυσι και ένα ακόμη δικό του έργο, το «Η βιβλιοθήκη τη νύχτα», το οποίο ελπίζω σύντομα να κυκλοφορήσει και στα ελληνικά. Με τον ίδιο τρόπο συμπεριφέρεται ο Μανγκουέλ και στον Όμηρό του: μιλάει ως εκλεπτυσμένος αναγνώστης και μάς οδηγεί στα άδυτα των «αναγνώσεων» των ομηρικών επών από τότε που γράφτηκαν έως σήμερα.

«Γράφτηκαν»; Ελάτε τώρα, όλοι ξέρουμε πως κάπου εκεί, σ΄ αυτό το σημείο που χάνεται στο απώτατο παρελθόν της ύπαρξής μας αρχίζει και η μαγεία της όλης υπόθεσης. Τα κείμενα που επηρέασαν περισσότερο από οποιαδήποτε άλλα τη συγγραφική δραστηριότητα των αιώνων δεν γράφτηκαν, ή ακόμη κι αν γράφτηκαν δεν είναι διόλου βέβαιο ότι τα έγραψε αυτός που τα έχει υπογράψει.

Γράφτηκαν ή καταγράφηκαν επί Πεισίστρατου τον έκτο αιώνα π.Χ. στην Αθήνα, ή μήπως επί Λυκούργου τον τέταρτο αιώνα π.Χ.; Πέρασαν από στόμα σε στόμα, κι αν είναι έτσι, ποιο ήταν το πρώτο στόμα που άφησε τα έπεα πτερόεντά του να κυκλοφορούν ελεύθερα στο ανθρώπινο περιβάλλον; Ήταν ένας ο ποιητής, κι αν ήταν ένας και τυφλός ποιος ήταν, και σε ποια από τις εφτά πόλεις που τον διεκδικούν γεννήθηκε; Το ομηρικό ζήτημα έχει κι αυτό τη δική του ιστορία: «Ο Όμηρος είναι μια κρυπτογραφία. Αφού δεν έχει καμιά αποδεδειγμένη ταυτότητα και τα βιβλία του δεν αποκαλύπτουν προφανείς ενδείξεις για τη σύνθεσή τους, επιδέχεται, όπως η Ιλιάδα και η Οδύσσειά του άπειρες αναγνώσεις. Ο Όμηρος μπορεί να είναι αυτό που εννοούμε με την ευρεία λέξη «αρχαιότητα»- φαύλος κύκλος ο οποίος θεωρεί δεδομένο τον ορισμό τον οποίο επιδιώκει να ορίσει- ή με τη λέξη «ποίηση» ή με τη λέξη «ανθρωπότητα».

Αlberto Μanguel

ΟΜΗΡΟΣ ΙΛΙΑΔΑ ΚΑΙ OΔΥΣΣΕΙΑ

ΜΤΦ. ΕΛΕΝΗ ΑΣΤΕΡΙΟΥ, ΕΚΔ.
ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ, 2009, ΣΕΛ. 366,
ΤΙΜΗ: 18,50 ΕΥΡΩ