Κομμωτής κομητών

Τον «Δον Κιχώτη» του Μιγκέλ Θερβάντες ανέβασε αυτό του καλοκαίρι το ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης
Πρέπει κάποιοι, που για λόγους ψυχολογικούς εκμεταλλεύονται την ιδιότητα του καλλιτέχνη, να μισούν και την παράδοση της λαϊκής αφήγησης και το κοινό αίσθημα και τη γοητεία που ασκεί στον μέσο άνθρωπο ο λόγος για να μπορούν με θράσος να παραποιούν τα μεγάλα κείμενα, λαϊκά ή λόγια, που διασώζουν και μεταλαμπαδεύουν αρχετυπικά αφηγηματικά κατορθώματα του λόγου, της φαντασίας και του κοινόχρηστου μύθου.

Αφήνοντας προσώρας εκτός διαπραγμάτευσης τα μεγάλα αρχετυπικά κείμενα και των Ελλήνων και των Ανατολικών λαών και των Ρωμαίων, ανιχνεύοντας τους αρχετυπικούς αφηγηματικούς και μυθολογικούς άξονες της ευρωπαϊκής παράδοσης θα σταθούμε χωρίς πολλές αμφισβητήσεις στον «Φάουστ», στον «Δον Κιχώτη», στον «Άμλετ», στον «Δον Ζουάν». Και οι τέσσερις αυτοί «μύθοι» προϋπήρχαν των μεγάλων συγγραφέων που τους έδωσαν το δικαίωμα και το κύρος να ενδυθούν το ποιητικό ένδυμα και να καταξιωθούν στων «ιδεών την πόλιν», όπως οι Προμηθείς, οι Οιδίποδες, οι Φαίδρες, οι Ηρακλείς, οι Ιφιγένειες, οι Αντιγόνες, οι Ορέστεις προϋπήρξαν των μεγάλων τραγικών που τους αθανάτισαν. Αν από τα τέσσερα θεμελιώδη αρχέτυπα που προανέφερα τα τρία («Φάουστ», «Άμλετ», «Δον Ζουάν») ανήκουν στις μεσαιωνικές ανώνυμες λαϊκές αφηγήσεις, ενώ ο Δον Κιχώτης φαίνεται να γεννιέται από την ιδιοφυΐα του Θερβάντες, θα πρέπει να συνειδητοποιήσουμε πως ως λογοτεχνικός τύπος, ανήκει στην ποιητική φαντασία του Θερβάντες αλλά ως αρχέτυπο κατάγεται βαθιά από τις μεσαιωνικές λαϊκές αφηγήσεις για την ιπποσύνη και την παράδοση των τροβαδούρων και των Ιδανικών Κυριών προς χάριν των οποίων οι ιππότες αγωνίζονται και οι ποιητές τραγουδούν.

Αν ο Κιχώτης φαντάζει σαν ένας κυνηγός της ουτοπίας στην ουσία είναι ένας νοσταλγός του Είναι. Ένας ξεπεσμένος πλατωνικός φιλόσοφος που σαν τον υπηρέτη του Μέμνωνα αναμιμνήσκεται κλιμακωτά τις ιδέες, όταν ανάγεται μαιευτικά από τα αισθητά στα νοητά, από τα είδωλα και τις σκιές στην αλήθεια και στον Ήλιον της Δικαιοσύνης, από τα πράγματα τα απτά και τα αισθητά στον υπερουράνιο τόπο, στο Επέκεινα. Διαβάζει ιπποτικά μυθιστορήματα και ταυτίζεται με τους ήρωές τους. Ζώντας μια μίζερη ζωή, μέσα στην τύρβη και την τριβή της καθημερινής μέριμνας, σε μια εποχή πολέμων, συμφερόντων, απάτης, κλοπής, ψεύδους, προδοσίας, μίσους και χλεύης νοσταλγεί έναν κόσμο αγάπης, αλληλεγγύης, θυσίας, αφοσίωσης, ανοχής, συγχώρεσης, μετάνοιας και αυθεντικής ζωής.

Πίσω από τον ανεμόμυλο υπάρχει η ισχύς και η απειλή που βιάζει τη φύση και την εκμεταλλεύεται. Πίσω από τον ληστή, τον δολοφόνο υπάρχει ο αδύνατος άνθρωπος που απέτυχε, ο άγγελος που εξέπεσε και ο αδικημένος που οργίστηκε, ο λογικός που παραφρόνησε. Πίσω από την πόρνη, τη Μαγδαληνή υπάρχει η γυναίκα που «πολύ ηγάπησε» και πίσω από τον προδότη υπάρχει ο μαθητής που παρεξήγησε, ο ανυπόμονος που λοξοδρόμησε. Πολλοί λίγοι θέλησαν να δουν πίσω από την αγαθή, αθώα μορφή, τη νηπιότητα του Κιχώτη, μια Χριστολογική παραβολή, έστω τον καταλύτη, το σκεύος εκλογής, τον αμνό που πορεύεται μέσα στο μακελειό και δείχνει τον φωτεινό αστέρα, όταν όλοι οι άλλοι χαζεύουν με τους αντικατοπτρισμούς του φωτός στα πηγάδια, στους ποταμούς, στις θάλασσες, στις λίμνες αλλά και στις στέρνες και στις πολλές γούρνες.

Η λαϊκότητα της γραφής του Θερβάντες έγκειται στην παρουσία του Σάντσο δίπλα στον ιππότη με τη λυπημένη μορφή. Ο ενστικτώδης, ο αισθηματίας, ο βουλιμικός, ο ηδονικός «Ελπήνωρ» Σάντσο Πάντσα χρειάζεται για να φωτίζει ως σκοτεινή πηγή, ως σκιά στο βάθος της πλατωνικής σπηλιάς, αρνητικά τον ήρωα, όπως ο Μεφιστοφελής τον Φάουστ, ο Σγαναρέλλος τον Δον Ζουάν, ο Οράτιος τον Άμλετ. Τα αρχετυπικά αυτά ευρωπαϊκά σύμβολα έγιναν δημοφιλή αλλά και παραγωγικά, αφού γέννησαν άλλα έργα, θεωρίες, δοκίμια ακόμη και επιστημονικά μοντέλα έρευνας γιατί απλώς ήταν Λαϊκά. Κείμενα γεμάτα περιπέτεια, θαυματουργία, αυτοσχεδιασμό, οργιώδη φαντασία, χιούμορ, βωμολοχία και ερωτισμό.

Η διασκευή που επιχείρησε ο Γιάννης Καραχισαρίδης με την παράσταση του ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης, θέλησε να συνδυάσει τα βιογραφικά στοιχεία του τυχοδιώκτη Θερβάντες με τα τερατωδώς θαυμαστά επεισόδια του ιδαλγού ήρωα του Δον Κιχώτη. Έτσι με επαγωγικό τρόπο έδειξε διασκευή και παράσταση τους δύο κόσμους, τον προσγειωμένο, ρεαλιστικό, ωμό και ανελέητο της Ανάγκης και τον ιδανικό, ουτοπικό της Ελευθερίας, όπως στο παρελθόν είδαν τους ίδιους δύο κόσμους ο Αριστοφάνης στους «Όρνιθες», ο Πλάτων στον «Τίμαιο», ο Παύλος και οι Ευαγγελιστές στην Καινή Διαθήκη και στο παρόν του Θερβάντες ο Μωρ της «Ουτοπίας», ο Καμπανέλλα της «Πολιτείας του Ήλιου» και στο μέλλον του Θερβάντες οι ουτοπιστές σοσιαλιστές και το μαρξιστικό όραμα. Η παράσταση που υπογράφει ο Καραχισαρίδης είναι μια λαϊκή παράσταση που σέβεται την ουσία του κειμένου του Θερβάντες χωρίς να υποκύπτει σε επιφανειακά εφέ εντυπωσια- σμού και κινηματο- γραφικής περιπέτειας.

ΙΝFΟ

Ο «Δον Κιχώτης» παρουσιάζεται απόψε στα Γιάννενα, αύριο και μεθαύριο στην Κέρκυρα, την Πέμπτη στην Άρτα και την Παρασκευή στην Λευκάδα

Ανθρώπινος, θυσιαστικός, παραδομένος

Η διανομή ήταν σχεδόν ιδανική τουλάχιστον στους πρώτους ρόλους. Ο Κιμούλης (Κιχώτης) σε έναν από τους πλέον ισορροπημένους ρόλους του είχε μια τέτοια βιωμένη θλίψη, μια αηδία ζωής που μεταποιείται σε ευφορία ιδανικής ευτυχίας μέσα από τη μεταποίηση του εφιάλτη της πραγματικότητας σε ονείρου ευτυχία. Πόσο πλήρης καλλιτέχνης είναι αυτός ο γεννημένος θεατρίνος. Εξαίσια κίνηση, εσωτερικότητα, έλεγχος θεσπέσιος μέσων και υπέροχη μουσικότητα στη φωνή, Τραγουδάει χωρίς να απομακρυνθεί από την υπόσταση του ρόλου και τον ψυχισμό του.

Ο Πιατάς στον πλέον συνθετικό, πυκνό και πειστικότερο ρόλο της καριέρας του. Ανθρώπινος, συναισθηματικός, εξαρτημένος από τα πράγματα αλλά και θυσιαστικός, θαυμαστικός και παραδομένος στην αυθεντία και το κύρος της ουτοπίας. Η Οθωναίου ενέγραψε με τον ρόλο της Πόρνης-Δουλτσινέας το όνομά της στην πινακοθήκη των μελλουσών πρωταγωνιστριών. Έχει χάρη, χιούμορ, πάθος, τεχνική άρτια και εράσμια παρουσία. Ο Γιώργος Ζιόβας μετρημένος και στέρεος, ο Ισίδωρος Σταμούλης λιτός, η Μαρία Κόμη άνετη και δροσερή παρουσία, η Σπυρίδωνος καρατερίστα γερή και άξιοι στους ποικίλους ρόλους τους ο Γ. Γιαννόπουλος, ο Προκοπίου, ο Πουλάκος, ο νεαρός Μιχάλης Σάκκουλης (με έξοχες μεταμορφώσεις), ο Γιάννης Μυλωνάς.


Συγκίνηση χωρίς φτήνια

Η λαϊκότητα της παράστασης, χωρίς διολισθήσεις στο κακό γούστο, έχει διακυμάνσεις, δράση, χιούμορ, ισορροπία μοτίβων και πολλή συγκίνηση χωρίς φτήνια. Τη λαϊκότητα της όψεως ενίσχυσαν το σκηνικό του Ντομπρόσκι και τα έξοχα κοστούμια του Μετζικώφ, που παραπέμπουν στο ύφος των λαϊκών παραμυθιών και στο ύφος ταυτόχρονα των θιάσων των περιπλανώμενων μεσαιωνικών μίμων. Η διασκευή έδωσε την ευκαιρία μιας ακόμη λαϊκής αισθητικής με την παρεμβολή των τραγουδιών που μελοποίησε πάνω σε εξαίσιους στίχους της Αγαθής Δημητρούκα ο Θάνος Μικρούτσικος. Η φόρμα εν τέλει της λαϊκής μουσικής κωμωδίας, είδους μεικτού αλλά νόμιμου, είχε στερεότητα, πυκνότητα και ειλικρίνεια στόχων.