Αθανασία από σπόντα

Ένας πολύ σοβαρός μελετητής της λογοτεχνίας είχε γράψει κάποτε πως όσο μας προβληματίζει και μας ευχαριστεί ένα έργο του Σαίξπηρ, άλλο τόσο, σύμφωνα με την ώρα που το ακούμε ή το διαβάζουμε, μας παρηγορεί ένα ποιηματάκι του Ιωάννη Πολέμη. Μέγιστη αλήθεια. Και για να μη θεωρηθεί ότι υπεκφεύγουμε, αν συμβαίνει να εκστασιαζόμαστε με τη Μαρία Κάλλας, δεν αποκλείεται μια εξίσου ισχυρή συγκίνηση (άλλης βέβαια σημασίας) να αισθανόμαστε με τη Σοφία Βέμπο. Άλλωστε η δυναμική οποιουδήποτε έργου τέχνης γίνεται ακόμη εντυπωσιακότερη όταν η «μνήμη» που αντιπροσωπεύει είναι απείρως μεγαλύτερη σε σχέση με το εκτόπισμα που είχε όταν πρωτοπαρουσιάστηκε. Πράγμα που σημαίνει ότι η ανάκλησή του έχει στο μεταξύ άμεσα συνδυαστεί με περιστατικά προσωπικής για τον καθένα σημασίας που, όπως είναι φυσικό, είναι διαφορετικά μεταξύ τους. Η κατίσχυση ενός έργου τέχνης είτε πρόκειται για το «Άξιον Εστί» του Οδυσσέα Ελύτη είτε για την παράσταση της «Ωραίας μου κυρίας» που ανέβασε ο Κώστας Μουσούρης το 1958 (πενήντα ένα χρόνια!) δεν γίνεται συνήθως με τα κριτήρια τα «επίσημα» που ισχύσανε ενώ πρωτοεμφανίζονταν. Η δυναμική που αποκτά ένα έργο τέχνης μέσα στον χρόνο, γίνεται συχνά πιο αντιληπτή χάρη σ΄ ένα καθαρά συναισθηματικό στοιχείο: στον βαθμό που έχει ενσωματωθεί το έργο αυτό στις προσωπικές περιπέτειες ενός ανθρώπου κι έχει γίνει κομμάτι της ίδιας του της ζωής. («Θυμάσαι πως το βράδυ που μας ειδοποιήσανε ότι είχε επιδεινωθεί η κατάσταση του μπαμπά στο νοσοκομείο και τρέχαμε με το ταξί, το ραδιόφωνο έλεγε ένα τραγουδάκι με τη Μαρίκα Νίνου»).

Δεν αποκλείεται λοιπόν, ή μάλλον είναι πιθανότερο, ένα δευτερεύουσας σημασίας έργο να παρηγορεί μέσα στον χρόνο απείρως περισσότερο σε σχέση μ΄ ένα έργο που θεωρείται μια αδιαμφισβήτητη πνευματική κατάκτηση για ολόκληρη την ανθρωπότητα. Ακόμη πιο ενδεικτικά: η πνευματική αυτή κατάκτηση μπορεί να μας πλήττει ή να μας πανικοβάλλει, ενώ το τραγουδάκι να μας ταιριάζει ως πιο σύμφωνο με την αμεσότητα που έχει για μας η οδύνη, το πένθος, η χαρά. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως τα πολύ μεγάλα έργα μαζί με τον θαυμασμό δημιουργούν κι ένα αίσθημα επιφύλαξης, δυσπιστίας: πώς γίνεται δηλαδή να έχει χωρέσει μέσα τους όλη η ανθρωπότητα και να τους περισσεύουμε εμείς, αφού όσο κι αν τα διαβάσουμε και τα ξαναδιαβάσουμε, τα ακούσουμε και τα ξανακούσουμε, απαρηγόρητοι παραμένουν ο πόνος και η οδύνη μας.

Βέβαια την «ευλογία» αυτής της διάρκειας, λόγω μνήμης, φαίνεται να τη διαθέτουν οι λιγότερο «χειροπιαστές» τέχνες, όπως ακριβώς είναι ο κινηματογράφος, το θέατρο και η μουσική. Φαίνεται πως, αν και τέχνες για μαζική κατανάλωση, στην αναπόλησή τους ο καθένας τις διαχειρίζεται σαν να είναι προσωπική του περιουσία. Αν και όταν «συντελούνται», τούτο γίνεται με πολλούς μάρτυρες, ο καθένας δικαιούται ν΄ αμφιβάλλει αν και σε ποιο βαθμό ένα χρώμα, μια κίνηση, έναν τονισμό πραγματικά το είδε και το άκουσε, ώστε θα χρειαστεί οπωσδήποτε τη μαρτυρία ενός άλλου, που υπήρξε επίσης παρών για να του στερεώσει τις αναμνήσεις του. Δεν μπορεί να νοηθεί μεγαλύτερη διάρκεια για ένα έργο τέχνης από τις πληροφορίες που ανταλλάσσουν δυο άνθρωποι όσον αφορά σε καθέκαστα που δείχνουν το έργο αυτό να έχει ξεκορμίσει από μια πραγματικότητα απτή, γήινη. Και να μη χρειαστεί να καταφύγουν σε ιδέες που υποτίθεται πως εκφράζει, αλλά είναι προβληματικό αν και σε ποιο βαθμό συμβαίνει να τις περιέχει.

Όσο σκληρή κι αν είναι η πνευματική δοκιμασία ενός ανθρώπου, τη ζωή του την αναπολεί χάρη σε ανθρώπους και σε γεγονότα που είχανε ένα δυσβάσταχτο υλικό βάρος, που τον θίξανε ή τον ενθουσιάσανε αισθηματικά. Αφού έχει διαβάσει κανείς τους «Αδελφούς Καραμαζώφ», τον Μίτια δεν τον αναπολεί ως μια αρχετυπική μορφή (αυτό γίνεται αν του ζητήσουν να γράψει γι΄ αυτόν), αλλά στον βαθμό που θα μπορούσε να ζήσει ο ίδιος όπως ο ομώνυμος ήρωας ή ποιοι από τους ανθρώπους που συμβαίνει να έχει γνωρίσει, θ΄ αναγνωρίζανε ως χάρισμα να κατακτά κανείς την ύψιστη δικαίωση με το να εξευτελίζεται.

Τελικά, όσο προβληματική παραμένει η αθανασία των μεγάλων έργων, άλλο τόσο βέβαιη μπορεί να λογαριάζεται η «αθανασία» μιας εφήμερης έκφρασης. Καθώς μια αφίσα ή ένα τυχαίο άκουσμα στον δρόμο ή ακόμη ένα αυτοσχέδιο θέαμα σε μια πλατεία μπορεί να τα θυμάται κανείς σε όλη του τη ζωή. Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η Λέξη».