Η ενηλικίωση των εικονογραφημένων αφηγημάτων

Όσοι λατρεύουν τα κόμικς και τα graphic novels πρέπει να είναι πολύ χαρούμενοι αυτό το διάστημα. Ποτέ δεν υπήρχαν τόσες σημαντικές εκδόσεις στα ελληνικά, ποτέ οι ελληνικές εκδόσεις κόμικς δεν ήσαν τόσο προσεγμένες, τόσο επιμελημένες. Επιπλέον: τα μεταφρασμένα βιβλία από μια διεθνή σκηνή που βράζει παρασύρουν και την ελληνική, με αποτέλεσμα οι ελληνικές απόπειρες να είναι εξίσου ώριμες και χειραφετημένες. Το φετινό καλοκαίρι δεσπόζουν, φυσικά, ορισμένα κλασικά έργα που με μεγάλη καθυστέρηση διεκδικούν το ενδιαφέρον των αναγνωστών όχι μόνο των κόμικς αλλά και της καλής λογοτεχνίας.

Will Εisner ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΜΕ ΤΟΝ ΘΕΟ
Μτφ: Βαρβάρα Χατζησάββα, Απόπειρα, σελ.
207, 18 ευρώ
Τον έχουν πει «Όρσον Ουέλς των κόμικς» και πατέρα του «graphic novel» (που πιο σωστά αποδίδεται ως «εικονογραφημένο μυθιστόρημα» και όχι βεβαίως ως «γραφική νουβέλα»).

Το μεγάλο βραβείο της αμερικανικής εκδοτικής βιομηχανίας αφηγήσεων με εικόνες, το Όσκαρ των κόμικς ας πούμε, έχει το όνομά του. Ο πρώτος υπερήρωας των εικονογραφημένων, ο Spirit, είναι δικό του δημιούργημα. Ο John Law, η Lady Luck, ο Μr. Μystic, ο Uncle Sam, ο Βlackhawk, η Sheena είναι μερικοί ακόμα διάσημοι χαρακτήρες των εικονογραφημένων- επίσης δικές του επινοήσεις. Οι ιστορίες του ξεδιπλώνονται στις αμερικανικές μεγαλουπόλεις, ο ίδιος συχνά εξομολογούνταν ότι ο εξπρεσιονιστικός φωτισμός των κάδρων του ταυτίζεται με τις φωτιστικές συνθήκες στις γειτονιές.

Ο Γουίλ Άισνερ ήταν ένας πρωτοπόρος της βιομηχανίας των κόμικς, ιδίως την εποχή όπου τα εικονογραφημένα δημοσιεύονταν σε συνέχειες, σε στριπ είτε ως τετράχρωμα ένθετα στις εφημερίδες ολόκληρης της Αμερικής. Το 1976, έπειτα από σκληρή δουλειά και διαρκή πάλη με τα κλισέ, είπε να σώσει την ψυχή του. Έφαγε δυο χρόνια απ΄ τη ζωή του για να εικονογραφήσει τέσσερις μικρές ιστορίες που τις τοποθέτησε στο Μπρονξ της δεκαετίας του 1930 και των νεανικών του χρόνων.

Τέσσερις ιστορίες διαφορετικού ύφους μεταξύ τους, που τις ενώνουν ο χώρος (μια εργατική πολυκατοικία στη λεωφόρο Ντρόπσι), η εποχή (λίγο μετά το μεγάλο κραχ του 1929), η κοινή εβραϊκή καταγωγή των περισσότερων χαρακτήρων και το ασπρόμαυρο, χαρακτηριστικό τού προσωπικού ύφους του, σχέδιο.

Ένας πιστός Ε βραίος απαρνιέται τον Θεό όταν πεθαίνει απροσδόκητα η αγαπημένη του κόρη. Η ελπίδα έχει χαθεί πολύ καιρό για έναν πλανόδιο μουσικό που, προς στιγμήν, πίστεψε ότι η ζωή του μπορεί να αλλάξει χάρη στην τυχαία γνωριμία του με μια ξεπεσμένη ντίβα της όπερας. Ο ναζιστής αλλά και καταπιεσμένος επιστάτης της πολυκατοικίας πέφτει θύμα μιας μικρής σαδίστριας με αγγελικό πρόσωπο. Η καταπιεσμένη σεξουαλικότητα κάποιων παραθεριστών του καλοκαιριού ξυπνάει, ενώ κάποια αγόρια και κορίτσια επιδιώκουν σχέσεις που θα οδηγήσουν σε γάμο από συμφέρον.

Είτε δράμα είτε σάτιρα είτε ανάλαφρη κωμωδία, ο Άισνερ αποφασίζει να διαψεύσει τους επικριτές των mainstream σειρών του: καταργεί τους σχηματικούς και καρτουνίστικους ήρωες, τους αντικαθιστά με πρόσωπα που γέννησαν οι συνθήκες της εποχής, πρόσωπα που τα εγκαθιστά στη σκληρή πραγματικότητα του εργατικού Μπρονξ. Ο ρεαλισμός συνυπάρχει με το μόνιμο μοραλιστικό αίτημα των ιστοριών του- κι αυτός ο συνδυασμός κάνει τη δουλειά του πρωτοποριακή, την πρώτη συνειδητή προσπάθεια για την παραγωγή ενήλικου κόμικς. Επιτέλους, ήταν καιρός να κυκλοφορήσει και στα ελληνικά.

Το αντεργκράουντ επιβιώνει ακόμα
Ιvon Βrunetti SCΗΙΖΟ
Μτφ: Χάρης Λαγκούσης, ΙnkΡress, σελ.
174, 17 ευρώ
Το χιούμορ που δίδαξε η αντεργκράουντ κίνηση του Κραμπ, του Σέλντον και πολλών ακόμα καλλιτεχνών των κόμικς που εμφανίστηκαν ως ρεύμα τη δεκαετία του 1960 απαιτεί την ισοπέδωση των πάντων, ακόμα και των αρχών και των αξιών (καταπώς θα ΄λεγε ένας γνωστός μας) μιας δίκαιης κοινωνίας. Αλλά ο καιρός πέρασε, τα γυμνασιακά αστεία δεν μετράνε πάντα κι όλα είναι λίγο περισσότερο κομ-ιλ-φο, ο συνδυασμός πολιτικής ορθότητας και καριέρας κατάπιε τους ανυπότακτους καλλιτέχνες που ορκίζονται στο κακό γούστο. Επιπλέον, όλο το κακό γούστο είναι πλέον αντικείμενο της τηλεόρασης, αντικείμενο δηλαδή των κλισέ.

Γι΄ αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό ότι, παρ΄ όλα αυτά, έστω στο περιθώριο της μεγάλης αμερικανικής αγοράς των εικονογραφημένων, ξεπετιούνται ακόμα νέες πένες που συνδυάζουν τον απόλυτο μηδενισμό με την πιο οξυδερκή κριτική των αξιών της σύγχρονης κοινωνικής επιφάνειας. Χρειάζεται πολύ ταλέντο, αφηγηματική οικο νομία, γνώση του κιτς αλλά και απόσταση απ΄ αυτό- και φυσικά καλλιτεχνική ιδιοσυγκρασία. Ώς τώρα, από τη νεώτερη γενιά, μόνο ο Κατζ είχε αυτά τα χαρακτηριστικά. Ο Ιβάν Μπρουνέτι φαίνεται ότι τα διαθέτει κι αυτός. Με αυτά τα όπλα, και πολλή τρέλα, εξέδωσε αρχικά μόνος του ένα κόμικς φανζίν, το «Schizo». Κυκλοφόρησαν τέσσερα τεύχη μετά το 1995, τα πρώτα τρία απ΄ τα οποία σήμερα επανεξέδωσε η εταιρεία Fantagraphics στην Αμερική και, έκπληξη, ένα καινούργιο εκδοτικό στην Ελλάδα. Ενδεικτικά, μόνο μερικοί τίτλοι από κόμικς ή στριπ, απ΄ τους σεμνούς που μπορούν να τυπωθούν: «Ο μικρός συντηρητικός», «1.784 πράγματα που με κάνουν να ξερνάω», «Ο αξιαγάπητος, φρικτά ακρωτηριασμένος Στάμπυ», «Βίαιος αλκοολικός μπαμπάς», «Νεο-ναζί κουτάβι», «Απόγνωση», «Κτηνωδία», «Πόνος», «Μιζέρια», «Σεξ», «Θάνατος», «Η μαμά είναι γουρούνα», «Μην αυτοκτονήσεις», «Η εργασία ταπεινώνει» κ.ο.κ. Συγχαρητήρια αξίζουν στον μεταφραστή για την εύστοχη απόδοση στα ελληνικά της πιο δύστροπης αμερικανικής σλανγκ.

Βrian Vaugnan, Ρia Guerra
ΤΗΕ LΑSΤ ΜΑΝ 1-ΛΕΙΨΑΝΔΡΙΑ
Μτφ: Θωμάς Παπαδημητρόπουλος, σελ. 128, 19,90
ευρώ
Και ξαφνικά, εκεί που οι μέρες κυλούν κανονικά η μία μετά την άλλη, όλοι οι άντρες του πλανήτη αρχίζουν να αιμορραγούν και να πεθαίνουν. Όλοι; Όλοι, εκτός από έναν. Αλλά πώς μπορεί να επιβιώσει, αυτός που απέμεινε, σε έναν πλανήτη απολύτως γυναικοκρατούμενο; Ένα έξυπνο σεναριακό εύρημα κινεί μια πολύπτυχη ιστορία φαντασίας, που εξελίσσεται ως καθαρόαιμη περιπέτεια. Ο σεναριογράφος Μπράιαν Βον δεν καθιερώθηκε απλώς χάρη στις ιδέες του και στην ανάπτυξή τους, κέρδισε και το βραβείο Άισνερ γι΄ αυτές το 2003, οπότε η σειρά, με τη μορφή μηνιαίων comic-books συνεχείας, πρωτοκυκλοφόρησε στην Αμερική. Μike Garey, Glen Fabry ΝΕΙL GΑΙΜΑΝ΄S ΝΕVΕRWΗΕRΕ- ΠΟΤΕ ΚΑΙ ΠΟΥΘΕΝΑ
Μτφ: Ελένη Σκριτζόβαλη, Εκδ. Αnubis, σελ. 224,
32,90 ευρώ
Ο Ρίτσαρντ Μέιχιου είναι ένας συνηθισμένος νεαρός, με μια συνηθισμένη δουλειά που απολάμβανε μια απόλυτα συνηθι σμένη ημέρα. Ώσπου αποφασίζει να κάνει κάτι εντελώς ασυνήθιστο. Σταματά για να βοηθήσει μια μυστηριώδη νεαρή γυναίκα που κείτεται τραυματισμένη σε έναν δρόμο του Λονδίνου. Θα καταλήξει στο δίκτυο υπονόμων της πόλης, σε μια άλλη πραγματικότητα που θα τον αποκόψει από την πραγματικότητα στην οποία ώς τώρα κινούνταν. Ακόμα μία ιστορία φαντασίας του δημοφιλούς Νιλ Γκέιμαν ( Sandman ) ξετυλίγεται, ως ιστορία μυστηρίου, παράξενη και γοητευτική, στα καρέ του συγκεκριμένου graphic novel που υπογράφουν δυο καθαρόαιμοι εκπρόσωποι της βρετανικής σχολής των εικονογραφημένων, της σχολής δηλαδή που ξεπήδησε τη δεκαετία του 1980 από το δημοφιλές περιοδικό δράσης «2000 ΑD».

David Wohl, Μichael Τurner WΙΤCΗΒLΑDΕ- Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΗΡΩΙΔΑΣ
Μτφ: Μαριεύη Βογιατζάκη, Αnubis, σελ. 224,
τομή 19,90 ευρώ
Στα τέλη της δεκαετίας του 1980, ο κορυφαίος σχεδιαστής της Μarvel ονομαζόταν Τοντ ΜακΦάρλεϊν και είχε ξανακάνει πρώτη φίρμα τον κουρασμένο από την επανάληψη Σπάιντερμαν. Το στυλ του περιελάμβανε ωραίους σωματώδεις τύπους καθαρά Η μεγάλη πομπώδης Κόλαση
Αlan Μoore, Βrian Βolland
ΒΑΤΜΑΝ, ΤΗΕ ΚΙLLΙΝG JΟΚΕ (ΤΟ ΦΟΝΙΚΟ ΑΣΤΕΙΟ)

Μτφ: Ηλίας Τσιάρας, Αnubis, σελ. 63,
10,90 ευρώ
Η απήχηση της ελληνικής έκδοσης των Watchmen και του «V for Ventetta» έφερε στο επίκεντρο τον Άλαν Μουρ, έναν ιδιόρρυθμο, ιδιοφυή σεναριογράφο, οι δουλειές του οποίου (από το «Swamp Τhing» μέχρι τους «Εxtraordinary Gentlemen» ) αναζητιούνται και, πολλές απ΄ αυτές, επιτέλους εκδίδονται και στη γλώσσα μας. Κορυφαία ανάμεσά τους, μια σχετικά σύντομη ιστορία από τα τέλη της δεκαετίας του 1980. Μια ιστορία του Μπάτμαν ή, καλύτερα, του πιο διάσημου, σύνθετου και παράξενου εχθρού του, του ανθρώπου με το αναγκαστικό χαμόγελο, τα κόκκινα χείλη και τα πράσινα μαλλιά που αυτοαποκαλείται Τζόκερ.

Η βασική συνεισφορά του Άλαν Μουρ (και, για να είμαστε δίκαιοι, και του Φρανκ Μίλερ) στη σύγχρονη μυθολογία του Μπάτμαν είναι η ανατροπή του μανιχαϊστικού πλαισίου που κυριαρχούσε στα κόμικς με υπερήρωες. Σε αυτή την ανατροπή συμβάλλει και το, σε σέπια αποχρώσεις, φλας μπακ με το origin, την καταγωγική ιστορία του Τζόκερ. Πριν να πέσει, λοιπόν, στο καζάνι με τα χημικά, εκεί όπου μεταμορφώθηκε στον ψυχοπαθή σαδιστή δολοφόνο που γνωρίζουν οι λάτρεις των κόμικς με υπερήρωες, σύμφωνα με τον Μουρ, ο Τζόκερ ήταν ένας φτωχός άνεργος που δεν μπορούσε να ζήσει τη γυναίκα του και το έγκλημα ήταν γι΄ αυτόν η μοναδική επιλογή ζωής. Υπό μια στενή μαρξιστική οπτική, δηλαδή, το Είναι διαμορφώνει τη Συνείδηση. Ευτυχώς, για τον Μουρ τίποτα δεν είναι τόσο απλό. Καταρχάς, λοιπόν, για να κάνει τα πράγματα πιο σύνθετα, προσέφυγε στην ψυχανάλυση. Ωραία, τον τρελάναμε τον κακό μας, του δώσαμε μια τρέλα ξεχωριστή, φαντεζί. Πάλι δεν φτάνει. Μήπως πρέπει να σκεφτούμε αν και ο καλός δεν είναι και τόσο καλός, ούτε τόσο στα καλά του; Μήπως, δηλαδή, ο εγκληματίας και ο κυνηγός του εγκλήματος ανταγωνίζονται για κάτι σημαντικότερο γι΄ αυτούς από το δίκαιο- για το ναρκισσιστικό εγώ τους, φερ΄ ειπείν;

Ό,τι κι αν συμβαίνει, η ιστορία αυτή είναι από τις πιο απολαυστικές των κόμικς. Ανάλαφρη και αποτρόπαια συνάμα, περιέχει μια σκηνή ανθολογίας, στην οποία ο Τζόκερ προσπαθεί να τρελάνει τον επιθεωρητή Γκόρντον, υποχρεώνοντάς τον να έρθει σε επαφή με τις πιο απόλυτες φοβίες του, με τα πιο αποτρόπαια τραύματα της παιδκής ηλικίας και, στο καπάκι, με την οικογενειακή δυστυχία που του προκάλεσε, τραυματίζοντας και αφήνοντας ανάπηρη την κόρη του. Ευτυχώς που ο ορθολογισμός στο τέλος θα νικήσει- ή μήπως δεν θα νικήσει;

Ο σχεδιαστής Μπράιαν Μπόλαντ (που εμπνεύστηκε, άλλωστε, την ιστορία) εργάζεται με πολύ κέφι, συμπληρώνει την έκδοση μάλιστα με ένα αποκλειστικά δικό του οκτασέλιδο κόμικς, που συμβάλλει στην κατεδάφιση του δίκαιου και καλού Μπάτμαν. Φοβερό βιβλίο.

σχεδιασμένους και κορίτσια με θελκτικές καμπύλες. Με τις προδιαγραφές εκείνες σχεδιάστηκε η αστυνομικός Σάρα Πεζίνι. Ένα ωραίο κορίτσι που, ξαφνικά, βρίσκει ένα αρχαίο μυστικιστικό όπλο (το Witchblade) και αυτό την κάνει αυτομάτως εκπρόσωπο της απόλυτης δικαιοσύνης, εκπρόσωπο του φωτός εναντίον του σκότους, εκπρόσωπο του απόλυτου μανιχαϊσμού («Είμαι το φως. Είμαι ένας άγγελος του θανάτου. Είμαι η δύναμη», το σύνθημά της.

Η έκδοση των πρώτων ιστοριών της, σήμερα, ανοίγει ένα παράθυρο στο κοντινό παρελθόν, μιας εποχής που τα κόμικς τροφοδοτούσαν με ήρωες και θέματα τα βιντεοπαιχνίδια και τον κινηματογράφο.

Shiro Αmano ΚΙΝGDΟΜ ΗΕΑRΤS
Νέα Ακτίνα, 4 τ. κάθε τόμος σελ.
144, 3,90 ευρώ
Τα μάνγκα, τα γιαπωνέζικα κόμικς, είναι μόδα και στη Δύση- γοητεύουν, φαίνεται, τα ασπρόμαυρα σχέδια, η χρήση του ράστερ για τις φωτοσκιάσεις, τα ευκολοσχεδίαστα πρόσωπα με τα μεγάλα μάτια, η έμφαση στο φανταστικό (και σχεδόν καθόλου στον ρεαλισμό). Αλλά κι οι Γιαπωνέζοι φαίνεται ότι έχουν γοητευθεί από τον κόσμο του Ντίσνεϊ. Ένας από τους πετυχημένους σύγχρονους δημιουργούς μάνγκα, ο Σίρο Αμάνο, «δανείστηκε» ατόφιους ορισμένους ήρωες των ιστοριών του Ντίσνεϊ (από τον Ντόναλντ και τον Μίκι ώς τον Γκούφι και τα σκιουράκια Τσιπ και Ντέιλ), τους ενέταξε στο περιβάλλον του βιντεοπαιχνιδιού του «Κingdom Ηearts» και πέτυχε μια μεικτή ιστορία του φανταστικού. Με χαλαρή αφηγηματική δομή αλλά με ισχυρό μυθολογικό επίχρισμα.

Σε τέσσερις τόμους.

Jeff Smith ΒΟΝΕ 4- Ο ΔΡΑΚΟΦΟΝΙΑΣ
Μτφ: Ηρώ Τσάκα, Jemma Ρress, σελ. 174,
12,95 ευρώ
Ο φόβος, τα πλάσματα του κακού, η μοναξιά, οι αντιξοότητες, ο έρωτας που μετασχηματίστηκε σε βαθιά φιλία, ένας δράκος και οι σαρκοβόροι αγριοπόντικες («Stupid Stupid Rat Creatures») συνεχίζουν να προξενούν εφιάλτες στον Μπόουν, αυτή την παράξενη ανθρωπόμορφη ύπαρξη που βρέθηκε τυχαία σε μια μυστηριώδη κοιλάδα όπου μαθαίνει να αντιμετωπίζει την πραγματικότητα. Ο τέταρτος τόμος μιας σειράς που ξετυλίγεται σαν πολύπλοκο παραμύθι, άλλοτε σκληρό και άλλοτε πολύ τρυφερό.

Κων. Παπαμιχαλόπουλος Ο ΓΙΑΠΩΝΑΣΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟΝ
Ένατη Διάσταση, σελ. 128,
10 ευρώ
Ο Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος επιστρέφει με τον δικό του, τον Έλληνα υπερήρωα, τον Γιάπωνα, που ακόμα μια φορά τα βάζει με τους σούπερ παπάδες. Η οικεία εκδοχή των σούπερ κακών περιλαμβάνει οντότητες κατασκευασμένες από μικρά μηχανικά μέρη, πρίζες και μικροτσίπ, «εξοπλισμένες» με τα ιδεολογικά χαρακτηριστικά της ελληνικής ακροδεξιάς. Ασπρόμαυρα κάδρα, ήχοι και στροφές από ελληνικά ποιήματα (Ρίτσος, Σαχτούρης, Σολωμός) που έχουν ενσωματωθεί στο εικαστικό αποτέλεσμα αποδεικνύουν ωριμότητα και χειραφέτηση.

Λέανδρος ΜΕ ΜΕΓΑΛΩΣΑΝ ΣΚΥΛΙΑ
babelart, σελ. 95,
17 ευρώ
Μερικές από τις πρώτες ιστορίες του Λέανδρου (οι περισσότερες δημοσιευμένες στη «Βαβέλ»), προτού γίνει ευρύτερα γνωστός με τον «Παρία» και τη «Χωματερή». Μην ξεγελαστείτε ότι μοιάζει με τον Αντρέα Πασιέντζα. Είναι ήδη χειραφετημένος και καταφέρνει να εντάξει σε ολοκληρωμένες μικρές ιστορίες την κοινωνική βία γύρω μας, να την περιγράψει και ταυτόχρονα να την ανατάμει. Σε ενιαία συλλογή, κυκλοφορούν πρώτη φορά.

Ακόμα μερικά βιβλία
Άλισον Μπέχντελ, «Το θανατάδικο», Εκδ. Γράμματα. Ένα σπουδαίο graphic novel που το ανακάλυψα, δυστυχώς, την τελευταία στιγμή. Θα μιλήσουμε γι΄ αυτό, ελπίζω, λίαν προσεχώς.

Μaitena, «Επικίνδυνες καμπύλες» 1 και 2, Εκδ. Βell. Η Κλερ Μπρετεσέ της Αργεντινής σατιρίζει με επιδεξιότητα τη σύγχρονη γυναίκα του δυτικού κόσμου.

Αρκάς, «Ο χειρότερος φίλος του ανθρώπου», Εκδ.

Γράμματα. Κουράζεται ο Αρκάς; Ε, ναι, ακόμα κι ο Αρκάς κουράζεται.

Νίκος Αγγέλου, Γιάννης Πιτακίδης- Βασίλης Ρεβερίκας, «Αστραπίκας και Βροντίκας»:Η επανάκτηση της Πόλης, Ε κδ. otherwise. Ένα ελληνικό κακέκτυπο Αστερίξ, με ερασιτεχνικό σκίτσο και δήθεν εθνωφελείς αφέλειες.

Νύχια (και καρδιές) από διαμάντι
Ρaul Jenkins, Αndy Κubert WΟLVΕRΙΝΕ- ΟRΙGΙΝ
Μτφ: Σάββας Αργυρού, Αnubis, σελ.
200, 17 ευρώ
Ο Γούλβεριν είναι ένα από τα διασημότερα μέλη της ομάδας υπερηρώων της Μarvel, Χ-Μen. Χαρακτήρας αντιφατικός, βίαιος, σαματατζής και ερωτύλος, οι εχθροί του τρέμουν μην πέσουν στα νύχια του- τα οποία είναι από αδαμάντιο, είναι πτυσσόμενα (!) και τα χρησιμοποιεί σαν σπαθιά. Από πού έρχεται αυτός ο χαρακτήρας; Με την ευκαιρία της ταινίας που προσπάθησε να εκμεταλλευθεί τον μύθο του, ο Πολ Τζέκινς συνεργάζεται με τον Μπιλ Τζέμας και τον υπεύθυνο έκδοσης των κόμικς της εταιρείας Τζον Κεσάντα για τις σεναριακές λύσεις και με τον Άντι Κιούμπερτ (γόνο μιας οικογένειας σπουδαίων εικονογράφων) καταφέρνουν η καταγωγική ιστορία, το origin του υπερήρωα να είναι πολύ συνθετότερο και γοητευτικότερο από την ταινία. Μπαρόκ ατμόσφαιρα και κινηματογραφική δομή σε μια ιστορία που ανανεώνει τον μύθο ενός ήρωα που συνεχίζει να είναι εύπλαστο υλικό αν αναλάβουν την τύχη του επιδέξιοι αφηγητές.