Με αίμα και ψυχραιμία

Η συναρπαστική σάγκα μιας οικογένειας Βορειοηπειρωτών. Και παράλληλα, ένα πολιτικό μυθιστόρημα για την ελληνική μειονότητα στην Αλβανία κι ένα ιστορικό μυθιστόρημα για το βορειοηπειρωτικό ζήτημα από τις αρχές του 20ού αιώνα έως τα μέσα του ΄60. Και μαζί, μια τοιχογραφία με όλες τις εκδοχές των ελληνοαλβανικών σχέσεων μέχρι το μεγάλο μεταναστευτικό κύμα του ΄90: από τη φιλία και τον έρωτα μέχρι τη ρουφιανιά, από τη συνεργασία μέχρι την προδοσία, από τη συνύπαρξη μέχρι το εθνικιστικό μένος. Είναι το Στην απέναντι όχθη (Εκδ. Ψυχογιός), το όγδοο βιβλίο του 58χρονου σήμερα Τηλέμαχου Κώτσια. Γλαφυρός και αυτοσαρκαστικός, εδώ και δεκαεφτά χρόνια ο Κώτσιας σχολίαζε στα διηγήματα και στα μυθιστορήματά του την πραγματικότητα των Βορειοηπειρωτών μεταναστών χωρίς να κολακεύει ούτε τους συμπατριώτες του ούτε την Ελλάδα. Όμως αυτό το καινούργιο του μυθιστόρημα είναι ένα έργο πνοής, γραμμένο με αίμα και ψυχραιμία, αυτοβιογραφικό και σκοτεινό, για ένα σκοτεινό κεφάλαιο της βαλκανικής κοινωνικής ιστορίας, ιδιαίτερα ευαίσθητο για τους Έλληνες. Όλα ξεκινούν όταν το 1924 ο Πέτρος Χαρίσης, συνειδητός Βορειοηπειρώτης, ψημένος στους πολέμους και στην ξενιτιά, επιστρέφει 30άρης πια και γεμάτος εκσυγχρονιστικά σχέδια από τη Νέα Υόρκη στο χωριό του, την Κατούνα της Δρόπολης· και όλα θα τελειώσουν με μια δίκη- παρωδία και την εκτέλεσή του από το καθεστώς του Εμνβέρ Χότζα. Όσο έλειπε, χαράχτηκαν καινούργια σύνορα και η Κατούνα ανήκει πλέον μισή στο καινούργιο κράτος της Αλβανίας και μισή στην Ελλάδα. Το σπίτι του έχει πέσει στην Αλβανία· το πηγάδι, οι συγγενείς και ο πιο καλός του φίλος στην Ελλάδα- ο ίδιος έχει αλβανική ταυτότητα, κι ώσπου να πεθάνει από τη γενέτειρά του δεν θα απομείνουν παρά ερείπια στην απαγορευμένη μεθόριο. Ο αναγνώστης τον παρακολουθεί να προκόβει, όπως προκόβει και η ελληνική μειονότητα της Αλβανίας μέχρι το 1939, να στέλνει τον πρωτότοκό του τον Αντώνη να σπουδάσει στην Αθήνα, να τον καμαρώνει ως νεαρό ιδεολόγο κομμουνιστή, και στο τέλος να πέφτει θύμα της κομματικής καριέρας του. Από τη στιγμή που θα κλείσουν τα ελληνοαλβανικά σύνορα το 1945 και μέχρι η Αλβανία να έρθει σε ρήξη με την ΕΣΣΔ και να απομονωθεί (1961), η υποδειγματική οικογένεια του Χαρίση θα εξοντωθεί, η ακμάζουσα ελληνική μειονότητα θα αποψιλωθεί από τα δικαιώματά της, οι πρωταγωνιστές της θα βάψουν τα χέρια τους με το αίμα των συμπατριωτών τους, και ολόκληρη η βουκολική κοινωνία γύρω τους θα μετατραπεί σε μια κοινωνία χαφιέδων που θα καλλιεργεί σχέσεις αγάπης- μίσους με μιαν Ελλάδα όπου έχει φουντώσει ο εθνικισμός και η οποία θεωρεί Έλληνες όχι μόνο τους ελληνόφωνους αλλά όλους τους ορθόδοξους της Αλβανίας- δηλαδή το 1/3 του πληθυσμού της… Τι έφταιξε για όλα αυτά; Όχι η τυφλή χάραξη των συνόρων, αλλά η δικτατορική εφαρμογή του κομμουνιστικού συστήματος, πιστεύει ο Κώτσιας, και επιβεβαιώνει με το βιβλίο του πως η (τραγική) Μικρή ιστορία των ανθρώπων είναι αξεδιάλυτα δεμένη με τη Μεγάλη.

«Η ιστορία του Πέτρου Χαρίση είναι η ιστορία του παππού μου Λάζο Κώτσια, που εκτυλίσσεται όχι στην Κατούνα αλλά στην Πέπελη», μού έλεγε προχθές ο συγγραφέας. «Μόνο που εκείνος δεν εκτελέστηκε, αλλά μπήκε φυλακή το 1947-49. Τον έβγαλε από την πίσω πόρτα ο θείος μου, που είναι με ελάχιστες αποκλίσεις ο Αντώνης του μυθιστορήματος… Ο πατέρας μου, ο αδελφός του, έκανε κι εκείνος φυλακή 7 χρόνια· κι εγώ είμαι το πρώτο παιδί που γεννήθηκε στην Παράγκα του μυθιστορήματος, στο σοσιαλιστικό χωριό Βρυσερά, δηλαδή, που κτίστηκε γύρω από το εμπορικό του παππού…».

Ο Αντώνηςείναι πράγματι ένα από τα τραγικά πρόσωπα του βιβλίου, ένας άνθρωπος που αφοσιώθηκε στην οικοδόμηση του σοσιαλισμού, έγινε υπουργός Δικαιοσύνης του Εμνβέρ και τελικά καθαιρέθηκε ως ρεβιζιονιστής με το στίγμα του προδότη τόσο απέναντι στους Έλληνες όσο και απέναντι στους Αλβανούς. Εξίσου τραγικό και (υπαρκτό) πρόσωπο είναι όμως κι ο μπεκρής που στρατολογείται από την αλβανική Ασφάλεια για να κατασκοπεύσει τον εθνικιστικό Σύλλογο Βορειοηπειρωτών στα Γιάννενα, τα αποκαλύπτει όλα στις ελληνικές μυστικές υπηρεσίες, επιστρατεύεται από τον Έλληνα γαμπρό του Χαρίση σε μια αποστολή- μαϊμού προκειμένου να φέρει στην Ελλάδα τη γυναίκα του, προδίδεται από τους τρομοκρατημένους συγχωριανούς του στους πρώην συνεργάτες του Αλβανούς που τον καλοπιάνουν προκειμένου να βεβαιώσει την ύπαρξη οργανωμένου δικτύου κατασκόπων, αντιστέκεται από φιλότιμο, πεθαίνει κατά λάθος στη διάρκεια μιας ανάκρισης και βρίσκεται κρεμασμένος στην Παράγκα ως σαμποτέρ. Ο Κώτσιας δεν είναι εμπαθής και βλέπει βαθιά. Οι θύτες του αλβανικού καθεστώτος είναι κι αυτοί θύματα του συστήματος και του μηχανισμού της εξουσίας, και οι Βορειοηπειρώτες «αδελφοί» στην Ελλάδα «πουλάνε πατριωτισμό για να κερδίσουν οφέλη»… Παρακολουθεί, λοιπόν, εναλλάξ δυο γενιές ηρώων, και αφήνει τον αναγνώστη να βγάλει τα συμπεράσματά του.

Βορειοηπειρώτης που μεγάλωσε ως Αλβανός πολίτης, ο Κώτσιας έφτασε στην Ελλάδα το 1991 ως μπογιατζής, εξελίχθηκε σε έμπειρο μεταφραστή- συνεργάτη του υπουργείου Εξωτερικών και, με το πρώτο κιόλας βιβλίο του ( Περιστατικό τα μεσάνυχτα, Κέδρος 1991), καταξιώθηκε ως συγγραφέας. Πρόσφατα απέκτησε την ελληνική υπηκοότητα και μάλιστα πρωτοψήφισε τώρα στις ευρωεκλογές. «Εγώ ανήκα στη γενιά των σκλάβων του καθεστώτος, αλλά υπήρξα τυχερός», λέει. «Εκείνοι που έφυγαν παιδιά ή που γεννήθηκαν στην Ελλάδα, είναι μετέωροι.

Μια γενιά ξεκρέμαστων ανθρώπων…».