Μια ατέλειωτη Δευτέρα

Με τον Τάκη Θεοδωρόπουλο συμφωνώ, θα έλεγα συνταυτίζομαι, σε τόσο πολλά σημεία ώστε θα πρέπει να πατήσω γερά στο έδαφος των λίγων, αλλά όχι και τόσο ασήμαντων διαφορών μας προκειμένου τα όσα θα πω για τις ιδέες του να δημιουργούν τις προϋποθέσεις ενός γόνιμου διαλόγου και να μη στοιχειοθετούν μια συνομιλία ανάμεσα σε δυο φωνές που είναι η μια η ηχώ της άλλης.

Καταρχάς, οι επιφυλλίδες του στο «Βιβλιοδρόμιο», οι οποίες αποτελούν σχεδόν το σύνολο του σώματος αυτού του βιβλίου, είναι γλωσσικά κομψοτεχνήματα. Σε τέτοιον βαθμό μάλιστα ώστε η ευλυγισία του ύφους τους, η διαβρωτική ειρωνεία τους και η ελεγχόμενη θερμοκρασία τους, που δεν αγγίζει ποτέ τα επίπεδα του πυρετού ούτε όμως πλησιάζει ποτέ το όριο της χλιαρότητας, μπορεί να φανούν πιο πειστικές από τα επιχειρήματα του συγγραφέα. Ωστόσο, ο Θεοδωρόπουλος δεν κάνει επίδειξη ύφους. ΄Εχει αληθινές ανησυχίες και αυτόφωτο στοχασμό, που ελάχιστα εντυπωσιάζεται από τις εκάστοτε διανοητικές μόδες. Γι΄ αυτό η σκέψη του παραμένει ανέστια και, σύμφωνα με τη βιαστική κρίση ορισμένων, συντηρητική, αφού δεν εντάσσεται σε κανένα από τα δύο μεγάλα σχήματα που παίρνουν οι δημόσιοι προβληματισμοί στη χώρα μας, ούτε δηλαδή στον φοβικό εθνοκεντρισμό, που ελέω «αντι-παγκοσμιοποίησης» διεκδικεί σήμερα τα εύσημα ενός ριζοσπαστικού, αντιστασιακού πατριωτισμού, ούτε στον άτεγκτο, βλοσυρό φορμαλισμό της «αριστερής» πολιτικής ορθότητας. Και φυσικά, δεν έχει θέση ούτε σ΄ εκείνο το τρίτο, αν και μικρότερο ρεύμα, τον μηδενιστικό επαναστατισμό της φραπεδιάς, που του επιφύλαξε πρόσφατα τόσο βίαιη και μικρονοϊκή μεταχείριση.

Ο Θεοδωρόπουλος εμπνέεται σταθερά από τον αρχαίο ελληνικό και ρωμαϊκό πολιτισμό, αλλά δεν είναι καθόλου αρχαιολάγνος. Αντίθετα, τόσο στα μυθιστορήματα όσο και στα δοκίμιά του προσεγγίζει την αρχαιότητα σαν μια αδιευθέτητη, τεταμένη, αλλά υπαρξιακής σημασίας σχέση με τον δικό μας κόσμο, σαν μια πνευματική κληρονομιά που μας διδάσκει μάλλον να ρωτάμε παρά μας παραδίδει έτοιμες απαντήσεις. Επίσης, είναι ευρωπαϊστής, με πολύ σκεπτικιστικό όμως τρόπο, που δεν έχει να κάνει με το αν η Ευρωπαϊκή ΄Ενωση είναι η Ευρώπη των λαών ή των μονοπωλίων, αν και κατά πόσο φαλκιδεύει τα εθνικά δίκαια και την εθνική ιδιοπροσωπία ή αν έπρεπε να διευρυνθεί, αλλά με το ότι ενωμένη Ευρώπη σημαίνει προπαντός συνείδηση μιας κοινής, διακριτής ταυτότητας, με υπόβαθρο την ελληνορωμαϊκή έμφαση στην αξία του ανθρώπινου υποκειμένου, και η προάσπιση αυτής της ταυτότητας αναστέλλεται από τον οικονομισμό, τις στενόμυαλες πολιτικές επιλογές και τα ενοχικά σύνδρομα της Δύσης απέναντι στον Τρίτο Κόσμο, που αποτυπώνονται στις επιταγές μιας τυφλής πολιτικής ορθότητας.

Σε ό, τι αφορά τα καθ΄ ημάς, ο Θεοδωρόπουλος πιστεύει πως, όσο και αν γκρινιάζουμε, είμαστε βολεμένοι στη μιζέρια μας, με όλα τα συμπτώματά της (διεφθαρμένο και στείρο πολιτικό σύστημα, γενικευμένη ανομία και αυθαιρεσία, επιθετικός, αντικοινωνικός ατομικισμός στην καθημερινή ζωή, απαξίωση της παιδείας με οποιαδήποτε έννοια κ.λπ.). Βόλεμα όμως δεν σημαίνει ευχαρίστηση. Επειδή ξέρουμε κατά βάθος πόσο συνεργούμε οι ίδιοι στο χάλι της χώρας μας, αλλά φοβόμαστε το ενδεχόμενο κόστος μιας αλλαγής συμπεριφοράς, είμαστε μόνιμα δύσθυμοι- ο πιο απαισιόδοξος λαός της Ευρώπης. Η «μελαγχολία της Δευτέρας» δεν περιγράφει μόνο τη μετάπτωση από την ευφορία του 2004 στην κατάθλιψη του 2008, αλλά το βαρύ κεφάλι με το οποίο επιστρέφουμε στην πραγματικότητα έπειτα από κάθε μεθύσι μας με έναν «εθνικό θρίαμβο» (στο ποδόσφαιρο ή στη Γιουροβίζιον).

Σε όλα αυτά και σε πολλά άλλα συμπλέω με τον Θεοδωρόπουλο. Και είναι αρκετά παράδοξο ότι οι διαφορές μας φαίνεται να ξεκινούν από τις ίδιες τις ταυτίσεις μας. Καμία ένσταση π.χ. για την εικόνα της καμπύλης που διέγραψε το εθνικό θυμικό από το 2004 ώς σήμερα και για την ανατομία της εθνικής μας κατήφειας. Εκείνος όμως θεωρεί ότι η ευφορία του 2004 ήταν τεχνητή, προκλήθηκε από διεγερτικά ανάξια ενός σοβαρού και νουνεχούς ανθρώπου, όπως το ευρωπαϊκό κύπελλο στο ποδόσφαιρο ή η ολυμπιάδα της Αθήνας. Εγώ, πάλι, είδα αυτή την ευφορία να πηγάζει από λίγο πιο βαθιά, από την ελπίδα ότι οι δύο αυτές επιτυχίες, που έδειχναν ότι μπορούμε να τα καταφέρουμε καλύτερα από όσο θέλει η φήμη μας, ότι μπορούμε να δουλέψουμε κόντρα στα ήθη μας, δηλαδή συντονισμένα, μεθοδικά και αξιοκρατικά, θα γίνονταν συμβολικές αφετηρίες μιας διαφορετικής πορείας για την Ελλάδα. Η ελπίδα διαψεύστηκε γρήγορα, αλλά θα συμφωνήσει μαζί μου ο Θεοδωρόπουλος ότι γι΄ αυτό φταίνε λιγότερο οι ΄Ελληνες που βγήκαν στους δρόμους εκείνες τις μέρες από όσο οι ιθύνουσες ελίτ της χώρας.

Γενικότερα, μου κάνει εντύπωση ότι αυτός ο τόσο ευφυής και βαθυστόχαστος συγγραφέας, που με οξυδέρκεια εντοπίζει τη βαθύτερη αξία του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού στην ικανότητά του να θέτει διαρ

Τάκης Θεοδωρόπουλος

Η ΜΕΛΑΓΧΟΛΙΑ ΤΗΣΔΕΥΤΕΡΑΣ

ΑΠΟΤΗΝΕΥΦΟΡΙΑΤΟΥ 2004 ΣΤΗΝΚΑΤΑΘΛΙΨΗ

ΤΟΥ2008

ΕΚΔ. ΩΚΕΑΝΙΔΑ, 2009 ΣΕΛ. 439, ΤΙΜΗ: 20 ΕΥΡΩ

κώς ερωτήματα για τον εαυτό του και τον κόσμο, δείχνει να αντιπαθεί τις εκπλήξεις και τις τεθλασμένες κινήσεις της πραγματικότητας. Ας πάρουμε για παράδειγμα την εξέγερση του περασμένου Δεκέμβρη (ξέρω ότι ο χαρακτηρισμός αυτός δεν του αρέσει). Κατά τη γνώμη του, ήταν μια έκρηξη θυμού καλομαθημένων αστόπαιδων, που είδαν ότι όσα τους εξασφάλιζαν ώς τότε οι πατεράδες τους χάρη στο ελληνικό πελατειακό σύστημα και την ελληνική αναξιοκρατία δεν ήταν πια σίγουρα. Εγώ δεν θα έλεγα ότι δεν ήταν και αυτό. Αλλά με ξαφνιάζει η ευκολία με την οποία ο Θεοδωρόπουλος υποστηρίζει ότι ήταν μόνον αυτό. Φυσικά, η προσωπική περιπέτειά του, όπως και εκείνη του Μισέλ Φάις πιο πρόσφατα, του δίνει το δικαίωμα να είναι πιο κατηγορηματικός. Είμαι υποχρεωμένος να παραδεχτώ ότι του δίνει και πόντους: τέτοια έκτροπα δεν είναι απλώς αλητεία, είναι ένας χαύνος παιδισμός που επιστρατεύει ως άλλοθι μια αντιεξουσιαστική ρητορική για να γκρεμίσει ό, τι τον ενοχλεί επειδή μυρίζει παιδεία, άρα προσπάθεια και αυτοπειθαρχία.

Ωστόσο… Αν η νεοελληνική πραγματικότητα είναι όπως την περιγράφει ο Θεοδωρόπουλος στις επιφυλλίδες του, ένας κυριολεκτικά φαύλος κύκλος, μήπως τα γεγονότα του Δεκέμβρη ήταν μια έστω σπασμωδική απόπειρα διάρρηξής του, μια εξέγερση (εδώ ας θεωρηθεί ότι χρησιμοποιώ τον όρο με την ψυχολογική μάλλον παρά την πολιτική σημασία του) ακόμα και των καλομαθημένων αστόπαιδων ενάντια στον εαυτό τους; Και μήπως η απρόβλεπτη σε ένταση, έκταση και διάρκεια βιαιότητα αυτής της εξέγερσης, με όλες τις άσχημες και καταδικαστέες όψεις της, αποτελεί από μόνη της ένα πολιτικό δεδομένο, που μπορεί να διαταράξει μακροπρόθεσμα, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, την αναπαραγωγή αυτού του φαύλου κύκλου; Θέτω εδώ απλώς τα ερωτήματα, εμπνεόμενος και εγώ από τον απορητικό χαρακτήρα της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας και επικαλούμενος κάτι που έχει διακηρύξει επανειλημμένα ο Θεοδωρόπουλος, το δικαίωμα δηλαδή του σκεπτόμενου ανθρώπου στην αμηχανία.

Θα έλεγα ότι η ουσία της διαφωνίας μου με τον Θεοδωρόπουλο βρίσκεται στο ποδόσφαιρο. Δεν αστειεύομαι (εντελώς), αν και ξέρω ότι, αν θελήσει να απαντήσει, θα με τσακίσει με την ειρωνεία του. Εμένα μου αρέσει πολύ το ποδόσφαιρο, σ΄ εκείνον καθόλου. Το παίρνω αυτό σαν εμβληματική έκφραση μιας γενικότερης διαφοράς στάσης. Ο Θεοδωρόπουλος φαίνεται πως δεν εκτιμά, τουλάχιστον ως πρόκληση για τη σκέψη του, τη διασκέδαση που δεν έχει χαρακτήρα ψυχαγωγίας, που δεν τείνει προς έναν πνευματικό σκοπό. Η εντύπωσή μου είναι ότι αγαπάει μόνο τον θεωρησιακό, τον απολλώνιο βίο και, παρόλο που έχει αφιερώσει ένα μυθιστόρημα στις Βάκχες του Ευριπίδη, βλέπει το διονυσιακό στοιχείο σαν ένα δυσάρεστο κατάλοιπο πρωτογονισμού, σαν μια αποκλειστικά καταστροφική δύναμη, χωρίς αναγεννητικές ιδιότητες. Δεν μπορώ να τον ψέξω γι΄ αυτό, γιατί εδώ υπεισέρχονται θέματα ιδιοσυγκρασίας, ίσως και βιογραφίας. Θα παρατηρήσω μόνον ότι σ΄ έναν τόπο όπως η Ελλάδα, όπου το βακχικό, το καρναβαλικό πνεύμα έχει διάχυτη και πολύ έντονη παρουσία ήδη από την αρχαιότητα, θα δυσκολευόμαστε πάντοτε να αξιολογήσουμε τη δυναμική των κοινωνικών και ιστορικών φαινομένων, αν παραβλέψουμε αυτό τον παράγοντα. Όλα αυτά όμως είναι λεπτομέρειες μπροστά στις μεγάλες, κρίσιμες αλήθειες που αναδύονται μέσα από τα κείμενα της Μελαγχολίας. Ο Θεοδωρόπουλος μάς λέει ότι, όπως η πολιτική σκέψη μας επιμένει να χρησιμοποιεί σκουριασμένα εργαλεία της δεκαετίας του 1970, έτσι και η εθνική αυτοαντίληψή μας βασίζεται στην ιμπρεσιονιστική εικόνα που μας στέλνει ένας θολός καθρέφτης μύθων, οι οποίοι μπορεί να έχουν τη γοητεία τους και οπωσδήποτε μας κολακεύουν, αλλά μας εμποδίζουν να θεραπεύσουμε τις παθογένειές μας και να πορευθούμε με σταθερό βηματισμό στον σύγχρονο κόσμο.