Η δύναμη της μαρτυρίας

«Ψυχολογικά δεν αισθάνομαι καλά. Στη σκέψη περνά, όπως σε ταινίες με διαλείμματα και διακοπές, ένας βασανισμένος και ηρωικός κόσμος που αρνήθηκε κάθε συμβιβασμό στο όνομα της γνήσιας δημοκρατίας. Όμως τα πράγματα δεν δικαίωσαν τις ελπίδες και τις προσδοκίες μας». Είναι ο 32χρονος δάσκαλος Βασίλης Αποστολόπουλος, στο τέλος του Εμφυλίου, δυο μήνες μετά την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού (ΔΣΕ) στον Γράμμο. Μαχητής στην Αλβανία, στον ΕΛΑΣ, και από το 1947 στην επίλεκτη 2η Μεραρχία του ΔΣΕ, νιώθει ότι έφτασε η ώρα του τέλους και του διασυρμού για τα υπολείμματα των ανταρτών της Ρούμελης που χτενίζεται από τον κυβερνητικό στρατό του Τσακαλώτου, τα τάγματα Χωροφυλακής και τους αδυσώπητους ντόπιους Μάυδες (Μονάδες Ασφαλείας Υπαίθρου). Αποκομμένος από τη μεραρχία του εδώ και πέντε μήνες, περιπλανιέται ρακένδυτος με λειωμένα άρβυλα στα δύσβατα βουνά ανάμεσα στο Καρπενήσι και στον Τυμφρηστό, με σκοπό να επανενωθεί με το σώμα του, και τώρα, μαζί μ΄ άλλους δύο, κρύβεται στο χωριό του, το Νεχώρι Φθιώτιδας, ζώντας την πιο κρίσιμη ώρα του- «επί ξυρού ακμής» όπως λέει, ανακαλώντας την ομηρική έκφραση. Σε μερικές μέρες, μετανοημένοι παλιοί συναγωνιστές του θα τον συλλάβουν κλαίγοντας, αλλά και θα εμποδίσουν την εκτέλεσή του. Επί ξυρού ακμής. Ένας «κομμένος» αντάρτης του ΔΣΕ στα βουνά της Ρούμελης είναι λοιπόν ο τίτλος του βιβλίου με την αφήγηση της περιπλάνησής του από τις 6/6 ώς τις 3/11/1949, που πλαισιώνεται από ένα παρεμφερές διήγημα και δύο ποιήματά του για τον διοικητή του, Διαμαντή, καθώς και από δύο κείμενα του Σπύρου Ασδραχά και του Άγγελου Ελεφάντη. Το κομψό αυτό βιβλιαράκι (Εκδ. Βιβλιόραμα), ένατο στη σειρά «Μαρτυρίες» που εμπνεύσθηκε ο Άγγ. Ελεφάντης, εγκαινιάζει τη δεύτερη περίοδό της με διευθυντή πλέον τον Στρατή Μπουρνάζο και χορηγό τον Μανόλη Σαββίδη.

Το ενδιαφέρον του είναι το «σωματικό» του γράψιμο, που έχει λογοτεχνική γοητεία, αλλά και το πραγματολογικό του περιεχόμενο, το οποίο διασώζει συγκεκριμένες εικόνες και καταστάσεις της αντάρτικης περιπέτειας που έχουν μείνει έξω από τις ιστορικές μελέτες ή την επίσημη κομματική αφήγηση, έξω από τις μαρτυρίες των πρωταγωνιστών, πολιτικών ή καπετάνιων, έξω από τη μυθολογία της Αριστεράς. Δεν έχουμε εδώ κρίσεις ούτε αποτιμήσεις για τις αδιέξοδες κινήσεις του ΔΣΕ, αλλά μια καταγραφή των συμβάντων με έναν τρόπο σχεδόν κινηματογραφικό, που προκαλεί στον αναγνώστη την αίσθηση του σασπένς. Διότι τότε πια οι αντάρτες ζητούσαν «έναν έντιμο συμβιβασμό»· κι αυτό που τους περίμενε ήταν η εξορία ή η εξόντωση. Το σημειώνει ο Ελεφάντης σ΄ αυτό το κείμενο τού 1996 που αναδημοσιεύεται εδώ ως επίμετρο. Και τονίζει ότι ο Αποστολόπουλος- δάσκαλός του στο δημοτικό, που θα φυλακιστεί τελικά, θα αμνηστευθεί το 1953 και θα επαναδραστηριοποιηθεί στους κοινωνικούς αγώνες- μάς δείχνει ότι «μόνο με όρους τραγωδίας μπορούμε να κατανοήσουμε τους αντάρτες».

Ο Βασίλης Αποστολόπουλος αποτυπώνει τη φοβερή νοοτροπία του κυνηγημένου θηρίου που αποκτούσε ο «κομμένος» αντάρτης, τον πανικό και την κάμψη της ψυχικής αντοχής που τού έφερνε η πείνα, την αίσθηση του ναυαγού «σ΄ ένα μουγκό πέλαγος» που τον βάραινε από την παντελή έλλειψη ενημέρωσης, την απόκοσμη ατμόσφαιρα στα ορεινά χωριά που ερήμωσαν με το ζόρι σύμφωνα με το κυβερνητικό σχέδιο. Στη μαρτυρία του επισημαίνει ότι «υπήρξαν περιπτώσεις συνειδητού κοψίματος από τα μαχόμενα τμήματα» και ότι η «αιμορραγία ανταρτών στις νυχτερινές πορείες» είχε επικίνδυνες αλλά και θλιβερές συνέπειες για τη δύναμη του ΔΣΕ. Οι πιο συνειδητοί, λέει, «φρόντιζαν να επανενταχτούν». Περιγράφει όμως και ομάδες «κομμένων» που δεν είχαν συνείδηση του κλοιού που έσφιγγε γύρω τους, ούτε είχαν σχέδιο αντεπίθεσης, καθώς τους είχε καταλάβει ένα πνεύμα κατάπτωσης και αδιαφορίας το οποίο πλήρωναν με τη ζωή τους. «Μονάχα ο αρχηγός», σχολιάζει για τον Ζαχαριάδη, «δήλωνε από το εξωτερικό με υπεροψία ότι οι δυνάμεις του είναι ισχυρές, έτοιμες για καινούργια κατορθώματα…». Όλα αυτά λέγονται χωρίς εμπάθεια, χωρίς ηρωικό τόνο. Η αίσθηση του ηθικού χρέους είναι έμφυτη στον συγγραφέα, κι αυτό είναι το πιο συγκινητικό που κάνει τόσο δραστική τη μαρτυρία του.

Δεν σπαράσσεται από διλήμματα. «Εκφράζει»- εξηγεί ο Ασδραχάς- «την εαμική ιδεολογία όπως την προσλαμβάνουν οι άνθρωποι της Αντίστασης». Γι΄ αυτό αισθάνεται ευθύνη απέναντι σε έναν κόσμο που πίστεψε ότι ο ΔΣΕ θα άλλαζε την πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα. Και θεωρεί ότι είναι προδοσία να εγκαταλείψει τον αγώνα, κι ας ορθώνονται «πελώρια “γιατί”» στις σκέψεις του, που προσπαθεί να τις ντύσει «με τα κουρέλια μιας εποποιίας που μεταβλήθηκε σε τραγωδία».

Έχει ανθρωπολογικό, ιστορικό και πολιτικό ενδιαφέρον αυτή η μαρτυρία και οι άλλες της σειράς. Του σχεδόν αναλφάβητου Καπαπίτη Καρατζά λ.χ. που υποστηρίζει τον ΔΣΕ στα μετόπισθεν μέχρι που πεθαίνει, ή του Β. Λασκαρίδη που καταγράφει στα ξερονήσια το πέρασμα πρώην Ελασιτών στον μηχανισμό των βασανιστηρίων. Όλες τους δίνουν έμφαση στην καθημερινότητα των αφανών του αγώνα, εστιάζοντας στον λαό της υπαίθρου τότε που, λόγω του αντιστασιακού φαινομένου, αλλάζουν τα μυαλά του. Σε μια εποχή που η Αριστερά αναζητά ένα νέο στίγμα και που η αναθεωρητική ιστοριογραφία επιτάσσει ένα είδος ευρύτερης αποστασιοποίησης από το παρελθόν, τέτοιες μαρτυρίες διασώζουν την αριστερή μνήμη αλλά και το αριστερό ήθος. Από εκεί και πέρα, το στοίχημα για τον ώριμο και απροκατάληπτο αναγνώστη είναι να μπορέσει να εκτιμήσει μια πανοραμική εικόνα με αντίστοιχες μαρτυρίες και από το αντίπαλο στρατόπεδο.