Μισή μερίδα φάρσας

Όσοι με τιμούν με την προσοχή τους πάνω από ένα τρίτον αιώνος θα γνωρίζουν πως έχω όπως κάθε άνθρωπος και κάθε γραφιάς τις αδυναμίες μου. Και μια από αυτές είναι το θεατρικό είδος της φάρσας
Δεν μπορώ να συνειδητοποιήσω ποια είναι τα βαθύτερα αίτια αυτής της αφοσίωσης σ΄ ένα είδος που πολλοί συνάδελφοι το βρίσκουν δεύτερης ποιότητας και άλλοι, οι λιγότεροι, φτηνό και χυδαίο. Τα ίδια λέγανε αξιότιμοι και σοφοί κριτικοί για χρόνια όταν απαξίωναν με την αποχή τους την Επιθεώρηση, ώσπου εξαιτίας του «Ελεύθερου Θεάτρου» και της ρωγμής που τόλμησε στη διάρκεια της χούντας προσείλκυσε τους διανοούμενους και όσους, μόδα της εποχής, είχαν προσχωρήσει στη σημειολογία και τις περί αναπαράστασης, λαϊκής και προφορικής τέχνης (Καραγκιόζη, Καρναβάλι κ.λπ.) θεωρίες του θεάματος. Ας είναι.

Πιθανόν το πάθος μου για τη φάρσα να οφείλεται στις νεανικές μου μυήσεις από τα μπουλούκια που απήλαυσα στην επαρχία μετά την Κατοχή. Αλλά δεν είναι μόνο υποκειμενική προτίμηση το φαρσικό είδος. Έχει αντικειμενικά γνωρίσματα που το καθιστούν ξεχωριστό και διακριτό και κειμενικό και σκηνικό- υποκριτικό είδος. Απόδειξη πως δοξάστηκε από την κινηματογραφική μπουρλέσκ, τον Τσάπλιν, τον Μπάστερ Κίτον, τους αδελφούς Μαρξ, τον Χοντρό και τον Λιγνό, αργότερα με τον Φερναντέλ, τον Ντε Φινές κυρίως και από τους Ιταλούς λαϊκούς μίμους τον Τοτό, τους Ισπανούς, τον Καντίφλας και τους υπερρεαλιστές Άγγλους Πάιθον.

Η φάρσα δεν έχει χαρακτήρες, παρά μόνο τραβηγμένους τύπους, χωρίς όμως να γίνεται παρωδία, δεν έχει λογική ανάπτυξη της πλοκής, δεν περιέχει ιδέες, θέσεις και ήθος, παρά μόνο απροσδόκητα, ανατροπές, παράλογες σχέσεις, τρελές συναντήσεις σε χώρους αδιανόητους για τέτοιες συναντήσεις κάποιων συγκεκριμένων προσώπων. Πρυτανεύουσα αξία της φάρσας ο ξέφρενος ρυθμός, ο καλπάζων, ο αχαλίνωτος. Οι πρώτες στην ιστορία του θεάτρου φάρσες εμφανίστηκαν στη Γαλλία του 15ου αιώνα και τα πρώτα σπέρματα ήταν σκανδαλώδεις παρεμβάσεις με τολμηρά και εξωφρενικά πράγματα στα ιερά δράματα με ήρωες διαβόλους, ασελγείς παπάδες και απατεώνες δικηγόρους και γιατρούς.

Η μεγάλη έντεχνη περίοδος της Φάρσας είναι ο 19ος αιώνας μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, όπου θριαμβεύουν ο Λαμπίς και ο Φεντό.

Έχουμε ευτυχώς και στην Ελλάδα απολαύσει έξοχες παραστάσεις έργων τους πάλι και πάλι. Πολυγραφότατοι, δεν άφησαν πάντα αριστουργήματα ή, αν θέλετε, δεν υπηρέτησαν πάντα με άκρα συνέπεια τη φαρσική μαγειρική.

Εξάλλου η φάρσα πολλές φορές συμπιέστηκε ανάμεσα στην κωμωδία ηθών, την κωμωδία χαρακτήρων και την κωμωδία καταστάσεων, συχνά και στη σάτιρα των αστικών ηθών. Έχω κατά καιρούς απασχοληθεί σ΄ αυτή τη θέση με το νεοελληνικό θεατρικό υβρίδιο που ονομάστηκε κάποτε απαξιωτικά φαρσοκωμωδία και έχω προσπαθήσει να εξηγήσω πως είναι ένα μεικτό είδος αλλά νόμιμο, όπου συμφύρεται η κωμωδία ηθών και η σάτιρα του αστικού ήθους με τον ρυθμό της φάρσας και την τρέλα των συμπτώσεων και των ανατροπών.

«Οι γαμπροί της Ευτυχίας», των Τσιφόρου- Βασιλειάδη, το «Ένα βότσαλο στη Λίμνη» των Σακελλάριου- Γιαννακόπουλου, το «Ζητείται ψεύτης» του Ψαθά, «Η Σωφερίνα» του Ρούσσου είναι φαρσοκωμωδίες που εστιάζουν σε ένα σύνηθες κοινωνικό σύνδρομο ή ελάττωμα, αλλά η φόρμα είναι γεμάτη απροσδόκητα, ανατροπές και βέβαια είναι ανύπαρκτη η χαρακτηρολογική συνέπεια και ανάπτυξη.

Μια τέτοια περίπτωση μεικτού είδους είναι το έργο των Λαμπίς- Μαρτέν «Στάχτη στα μάτια», που μετέφρασε και σκηνοθέτησε ο Νίκος Χατζόπουλος στο «Από μηχανής θέατρο» ως παραγωγή της θεατρικής εταιρείας «Συν-Επί».

Το έργο αυτό δεν είναι ισορροπημένο, ώστε να συλλειτουργούν τα δύο είδη. Κύριο μέλημα των συγγραφέων είναι να σατιρίσουν τα αστικά ήθη, τον μαϊμουδισμό, το μεγαλοπιάσιμο, την ξιπασιά, την προικοθηρία και τη φιλοχρηματία των μικροαστών που θέλουν κοινωνικά ν΄ ανέβουν. Οι χαρακτήρες είναι σχεδιασμένοι χοντρικά, αφελώς θα έλεγα, χωρίς αποχρώσεις και με φανερά κίνητρα παιδαριώδη. Η πλοκή απλή και αμήχανη, με επαναλήψεις. Διακρίνεις βέβαια το γεωμετρικό καρτεσιανό σύνδρομο των Γάλλων συγγραφέων από τον Λεσάζ και τον Σκριμπ έως τον Ρουσέν και τον ροζ Ανούιγ.


Καλύτερος ο Ψαθάς

Τα φαρσικά στοιχεία είναι δειλά και αδέξια. Δεν ξέρω αν θα φανώ υπερβολικός, αλλά γνωρίζω τουλάχιστον δέκα φαρσοκωμωδίες του Ψαθά, του Σακελλάριου, του Τσιφόρου, του Ρούσσου, του Καγιά, του Φωτιάδη, του Καμπάνη, του Ιωαννόπουλου, του Γιαννουκάκη που είναι δομικά καλύτερες, απολαυστικότερες και αιχμηρότερες στη σατιρική τους στόχευση.

Ο Νίκος Χατζόπουλος θέλησε να δοκιμάσει και τη μεταφραστική του δεινότητα και τη σκηνοθετική του ματιέρα σε ένα είδος που έως τώρα δεν είχε καταπιαστεί. Δεν φαίνεται να τον απασχόλησε πως την εποχή αυτή θριαμβεύουν με δύο και τρεις ετήσιες καριέρες και «Ο Μπακαλόγατος» και «Η θεία από το Σικάγο», αλλά και νεώτερες φαρσοκωμωδίες των Ρέππα – Παπαθανασίου, σημαντικών απογόνων των πρωτοπόρων.


Δίστασε στον εξελληνισμό

Ο Χατζόπουλος δίστασε να εξελληνίσει τον Λαμπίς, όπως έκαναν συχνά οι διασκευαστές του 19ου αιώνα, αλλά και οι ΡέππαςΠαπαθανασίου. Έμεινε στα μισά του δρόμου. Έχοντας ένα μέτριο κείμενο, χωρίς πετάγματα, χωρίς αφετηρίες για γέλιο, στάθμευσε ανάμεσα στην κοινωνική σάτιρα ηθών και κάποια τεχνάσματα υπερβάλλουσας φαρσικής καρικατούρας.

Επειδή είναι ένας λόγιος σκηνοθέτης με γούστο και μέτρο οδήγησε και τον θίασό του σε μια μετρημένη, καθόλου καλπάζουσα σε ρυθμό, παράσταση γιατί φοβήθηκε, ορθά, πως εντείνοντας τους ρυθμούς θα δημιουργούσε ρωγμές στη σατιρική καταγραφή των αστικών συμπεριφορών. Έτσι το όλον έμεινε ημιτελές.

Ως εκ τούτου δεν χρειαζόταν η Μάνια Παπαδημητρίου και η Αλεξάνδρα Σακελλαροπούλου να εφεύρουν μια κόντρα στην ιδιοσυγκρασία τους κωμικότητα, η Πάστα Φλώρα της Αρώνη, η Βλαχοπούλου, η Καρέζη, η Κρεβατά, για να μείνω στις παλιότερες, θα τους έδιναν το νήμα της συνέχειας. Ο Μπερικόπουλος φέρει κάτι από τον Χριστοφορίδη, τον Γαβριηλίδη, τον Πρωτοπαπά και ο Ελευθεριάδης στις μεταμορφώσεις του κάτι από τον Κάπη και τον Σμόνο.

Κόμη γράφει αλλά ο Γιαλελής, η Θεοφάνους και ο Βλουτής χάνονται στις παρυφές των δύο ειδών.

Γνωρίζω, με μια απόπειρα να παίξουν νεοελληνική φάρσα ή φαρσοκωμωδία θα έχουν να συγκριθούν με Παπαγιαννόπουλο, Ηλιόπουλο, Λογοθετίδη, Ευθυμίου, Κωνσταντίνου, Βουτσά.

Αλλά η λύση δεν είναι πάντα μια κατώτερη από τις ελληνικές γαλλική σαλάτα.