«Ελένη» υπεράνω φύλων

«Τουποκριτικό κατόρθωμα του Βασίλη Παπαβασιλείου στη συγκεκριμένη παράσταση αναγνωρίστηκε ήδη και επιβραβεύτηκε. Προσωπικά θα ήθελα να υπογραμμίσω δύο επιμέρους όψεις του που, όσο βλέπω, έμειναν μάλλον ασχολίαστες. Η μία αφορά στον φυσιογνωμικό τρόπο με τον οποίο ο Παπαβασιλείου καθιστά τη σιωπή του βωβού συνομιλητή του υποχρεωτική. Έτσι ο μονόλογος μετατρέπεται καθ΄ οδόν σε διάλογο με δύο φωνές: εντέλλουσα τη μία, εντελλόμενη την άλλη και γι΄ αυτό άφωνη. Το δεύτερο σχόλιο, φυσιογνωμικό και αυτό, έχει να κάνει με το θεατρικό προσωπείο του Βασίλη ως Ελένης. Τίποτε θηλυκό. Αλλά και τίποτε αντριλίστικο. Σάμπως το πρόβλημα και το δίλημμα των δύο φύλων να έχει εδώ εκ των πραγμάτων ξεπεραστεί· όχι όμως με τη μέθοδο της μείξης, αλλά της υπέρβασης. Κατά τα άλλα, το κεφάλι του Παπαβασιλείου- Ελένης θύμισε σ΄ εμένα το ανεπανάληπτο κεφάλι του Έριχ φον Στροχάιμ στην αλησμόνητη “Λεωφόρο της Δύσεως”».

Αυτά έγραψε ο Δημήτρης Μαρωνίτης όταν είδε τον Βασίλη Παπαβασιλείου να ερμηνεύει αυτοσκηνοθετούμενος τον «γυναικείο» μονόλογο «Ελένη» του Γιάννη Ρίτσου από την «Τέταρτη διάσταση». Η παράσταση πρωτοπαρουσιάστηκε το 2001 στο Αγρίνιο ως συμπαραγωγή με το Πανεπιστήμιο Αθηνών, την ΕΤ1 και τα ΔΗΠΕΘΕ Αγρινίου και Λάρισας, παίχτηκε σε διάφορες πόλεις και το 2002 παρουσιάστηκε και στο Υπόγειο του «Θεάτρου Τέχνης» με θριαμβευτικές κριτικές. Πολύ λογικό φέτος, έτος που γιορτάζονται τα εκατό χρόνια από τη γέννηση του ποιητή, ο Βασίλης Παπαβασιλείου να επανέλθει στην ερμηνεία του αυτή, από τις σημαντικότερές του, η οποία μάλιστα τιμήθηκε με το Βραβείο Καλύτερης Ανδρικής Ερμηνείας «Κάρολος Κουν» από την Ένωση Ελλήνων Θεατρικών και Μουσικών Κριτικών.

Το σχέδιο της «Ελένης» έχει τις ρίζες του στη θεατρική βραδιά που παρουσιάστηκε το καλοκαίρι του 1999 στην Πνύκα, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών, με τον τίτλο «Ο κύριος Γιάννης Ρίτσος».

«Προσπαθήσαμε τότε», λέει ο Βασίλης Παπαβασιλείου, «ανθολογώντας το έργο του ποιητή, να συνθέσουμε ένα είδος σκηνικής προσωπογραφίας του. Στη σύνθεση αυτή συμπεριλάβαμε και ένα μεγάλο απόσπασμα από την “Ελένη”. Η όλη βραδιά είχε χαρακτήρα “θεατρικού αναλογίου”. Δεν επρόκειτο για “κανονική” παράσταση, αν και, προκειμένου περί σκηνής, τι είναι κανονικό και τι όχι μόνο ο θεός Διόνυσος το ξέρει.

Το βέβαιο είναι ότι είχαμε τότε την αφορμή να κάνουμε κάποιες πιο συγκεκριμένες σκέψεις για τον ποιητή γενικά και για τον χαρακτήρα, την υφή, την εμβέλεια των θεατρικών του κειμένων ειδικότερα.

Παράδειγμα: οι αρχαιόθεμοι “γυναικείοι μονόλογοι” της “Τέταρτης διάστασης”. Τα κομμάτια αυτά παίζονται από γυναίκες ηθοποιούς με λαμπρά συνήθως αποτελέσματα (προσωπικά, μου έχει συμβεί να θαυμάσω κάποια από τα αποτελέσματα αυτά), τα οποία όμως παραπέμπουν μοιραία στον κλειστό κόσμο του “ψυχολογικού θεάτρου”. Η ταύτιση του φύλου του ερμηνευτή με το φύλο της θεατρικής “περσόνας” είναι υπεύθυνη, κατά τη γνώμη μας, γι΄ αυτήν την παραπλανητική αναγωγή. Γιατί παραπλανητική; Μα γιατί ο Ρίτσος είναι πολύ πιο κοντά στον αρχαίο συνάδελφό του παρά στον Τενεσί Ουίλιαμς. Θά ΄λεγε κανείς ότι ο Ουίλιαμς είναι γι΄ αυτόν η αφετηρία για να αναπλεύσει τον ποταμό του θεάτρου και να συναντήσει τον Ευριπίδη».

Η «Ελένη», παραγωγή πια του Θεάτρου «Εποχή 20.06», παρουσιάζεται με σκηνικό και κοστούμια της Μαρί Νοέλ Σεμέ, μoυσική επιμέλεια Γιάννη Μεταλλινού και φωτισμούς Ελευθερίας Ντεκώ. Παίζει επίσης ο Γιώργος Γιαννακάκος.

ΙΝFΟ

Στις 12 και 13 Ιουνίου, στις 21.30 στο Θέατρο Βράχων Βύρωνα/ Υμηττού στο πλαίσιο του 23ου Φεστιβάλ Υμηττού. Εισιτήριο: 20 ευρώ. Κεντρική προπώληση: Δημαρχείο Υμηττού (πλατεία Ηρώων Πολυτεχνείου, τηλ. 213-2037.819) και www.i-ticket.gr. Πληροφορίες: www. festivalymittou.gr

Κοντά στην αρχαία τραγωδία

«Σήμερα αναπτύσσουμε πιο συστηματικά τη δοκιμή μας εκείνη», λέει ο Βασίλης Παπαβασιλείου, «με την ελπίδα ότι συμβάλλουμε έτσι στην αναψηλάφηση του θεατρικού τουλάχιστον Ρίτσου, που παραμένει για μας μια υπόθεση ερεθιστικά ανοιχτή. Όπως το ίδιο ισχύει, βεβαίως, για το σύνολο του έργου του».

«Το θέατρο του Ρίτσου είναι ένα θέατρο γλώσσας και ιδεών», εξηγεί. «Το ανθρώπινο πάθος, είτε τη “γυναικεία” ψυχή αφορά είτε την “ανδρική”, φωτίζεται στοργικά και συνάμα ανελέητα ως έρμαιο μιας υπέρτερης διαπλοκής δυνάμεων που φέρουν τα ωραία ονόματα Πόθος, Δόξα, Ομορφιά και συνθέτουν το δίχτυ της Μοίρας μας.

Στους “μονολόγους” του Ρίτσου το πάθος δεν εκτίθεται ως άμεσο βίωμα αλλά ως αναδρομή.

Όχημα αυτής της αναδρομής είναι η γλώσσα. Κάτι περισσότερο: η γλώσσα και το παιχνίδι της είναι η μόνη ταυτότητα των ηρώων του. Οι κατά συνθήκη ονομασίες Αίας, Ορέστης, Ελένη κ.λπ.

δεν σηματοδοτούν ατομικές οντότητες αλλά κόμπους του Μύθου ή, μ΄ άλλα λόγια, της ακατάλυτης δύναμης του Απρόσωπου που εξυφαίνει, που πλέκει τη μικρή ζωή του καθενός μας.

Τι άλλο έκανε η αρχαία τραγωδία;».