Επιφυλλίδα

Η δύναμη της γραφής
Του Πέτρου Θέμελη

Tην περίοδο της λεγόμενης αστικής επανάστασης του 3100- 2900 π.Χ., η συγκέντρωση του πληθυσμού στα μεγάλα αστικά κέντρα και η εύφορη γη που τα περιέβαλλε οδήγησε στη συσσώρευση κεφαλαίου και μεταξύ άλλων στην ανακάλυψη της σφηνοειδούς γραφής με τους περίπου χίλιους διαφορετικούς χαρακτήρες. Χρησιμοποιήθηκε αρχικά για την καταγραφή των αγαθών και αργότερα σε κείμενα θρησκευτικού και μαγικού χαρακτήρα. Ανάλογη χρήση είχε και η Γραμμική Β γραφή στις πήλινες πινακίδες των ανακτορικών αρχείων της Κρήτης, της Πύλου, των Θηβών και των Μυκηνών. Η συλλαβική πολυπλοκότητα των περίπου ογδονταεπτά συμβόλων της Γραμμικής Β γραφής των Μυκηναίων δεν προσφέρονταν για την καταγραφή μύθων, γεγονότων και συναισθημάτων. Άσματα, βέβαια, ηρωικά, ερωτικά και πένθιμα ακούγονταν στα μυκηναϊκά ανάκτορα, μεταδίδονταν όμως προφορικά, δεν καταγράφονταν. Ορισμένα τέχνεργα και κυρίως τοιχογραφίες μάς πληροφορούν για την παρουσία βάρδων (αοιδών) στα ανακτορικά συγκροτήματα της Κνωσού και της Πύλου, που με τη συνοδεία λύρας έψαλλαν ανάμεσα στ΄ άλλα και τα «κλέα ανδρών», τα κατορθώματα δηλαδή των γενναίων ανδρών του ηρωικού παρελθόντος.

Tο Ομηρικό Έπος καταγράφηκε τον 8ο αιώνα π.Χ., μεταφέρει ωστόσο μια προφορική παράδοση αιώνων που χάνεται στα βάθη της λαμπρής μυκηναϊκής εποχής. Το ελληνικό αλφάβητο αμέσως μετά την παγίωσή του, τον 8ο αι. π.Χ. χρησιμοποιείται για να καταγράψει τα επικά κατορθώματα των ηρώων του Τρωικού Πολέμου και τις περιπλανήσεις του πολυμήχανου Οδυσσέα (Σεβάχ Θαλασσινού) σε έμμετρους στίχους, και να υμνήσει ταυτόχρονα το γλέντι και τον έρωτα, να επαινέσει τον καλό χορευτή. Επιδόθηκαν τότε οι Έλληνες στην τέχνη των λέξεων μεταφέροντας εικόνες και εκφράζοντας σκέψεις και συναισθήματα. Τους γοήτευσε φαίνεται η ανακάλυψη του αλφαβήτου και η μαγική δύναμη της πλοκής των λέξεων, όπως της πλοκής των σχημάτων, των χρωμάτων και των όγκων στις εικαστικές τέχνες.

Η ελληνική φωνητική ή φθογγική γραφή έχει χαρακτηριστεί είδος επαναστατικής καινοτομίας ως προς τις επιπτώσεις της στον πολιτισμό. Η γραφή και σε συνέχεια η τυπογραφία, ο Τύπος και ο ηλεκτρονικός υπολογιστής έχουν μεταμορφώσει σταδιακά τον πολιτισμό μας. Η γραφή, κατά τον Μarshall ΜcLuhan, είναι επέκταση της όρασης, όπως το ένδυμα επέκταση του δέρματος και ο τροχός επέκταση του ποδιού. Η προσθήκη των τεσσάρων καθαρών φωνηέντων (α, ε, ι, ο) στα φοινικικά σύμβολα και η παγίωση των εικοσιτεσσάρων γραμμάτων στο ελληνικό αλφάβητο αποδίδονται σε εγκεφαλική διεργασία των ανθρώπων του Αγαίου, που ισοδυναμεί με μια μορφή νευροφυσιολογικής μετάλλαξης.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας.