Όχημα πολυμορφικό…

Ήταν άνοιξη του 1968. Ο Γεώργιος Παπανδρέου, σε κατ΄ οίκον περιορισμό από τους δικτάτορες, βγαίνει στον κήπο του σπιτιού του στο Καστρί και κάνει τον παλαβό μπροστά στους στρατιώτες, μιλώντας στον εαυτό του και αναπαράγοντας με μεγαλόσχημες χειρονομίες φράσεις από παλιούς του λόγους. Στην αρχή τον παρακολουθούν υποψιασμένοι αλλά γρήγορα εγκαταλείπουν, θεωρώντας πως τα γηρατειά τού ΄κλεψαν τα μυαλά. Αυτό ακριβώς περίμενε κι εκείνος. Ανεβαίνει στο γραφείο του και αρχίζει να μαγνητοφωνεί το μήνυμά του για τον σταυρωμένο ελληνικό λαό, μήνυμα που θα φυγαδευτεί και θα αναμεταδοθεί από το ΒΒC για να καταγγείλει την πρώτη επέτειο της δικτατορίας. Αυτήν την ιστορία θα διαβάσει το «ψαγμένο» αμερικανικό κοινό σε λίγες μέρες, στο περιοδικό προβληματισμού και λογοτεχνικής κριτικής του Σαν Φρανσίσκο «Τhe threepenny review». Θα έχει τον τίτλο «Τable talk» και την υπογραφή Νίκος Παπανδρέου! «Ο στόχος μου δεν είναι να προβάλω την οικογένειά μου αλλά τον τόπο μου», επέμενε εκείνος τις προάλλες. «Η ιστορία των Παπανδρέου είναι ένα κλειδί για τη σύγχρονη Ελλάδα. Το αυτοβιογραφικό στοιχείο και η προσωπική μου εμπλοκή δίνουν μια αυθεντικότητα σε όσα αφηγούμαι, που ξυπνούν, νομίζω, το ενδιαφέρον του κοινού. Η ματιά μου δεν είναι ούτε κιτς ούτε κυνική σαν των πικραμένων αριστερών· κι αυτό μετράει, νομίζω, ειδικά σ΄ όσους, βλέποντας τις ταινίες της Νίας Βαρντάλος, έχουν την εντύπωση ότι κάθε Έλληνας είναι ένας Ζορμπάς!». Όλα άρχισαν το 1995 από εκείνο το διήγημα με πρωταγωνιστή τον Αντρέα-πατέρα- που- χορεύει, στο μπεστ σέλερ πια Δέκα μύθοι και μια ιστορία (Καστανιώτης, 52 εκδόσεις), και σιγά σιγά ο δευτερότοκος της οικογένειας εξελίχθηκε σε…

χρονικογράφο της. Με έξι βιβλία ήδη στο ενεργητικό του, αρχίζει λοιπόν και ένα μυθιστορηματικό πορτρέτο του «Γεώργιου του πρεσβύτερου», σε πρώτο πρόσωπο, με τίτλο Σημειωματάριο ενός πρωθυπουργού. Ο «πρεσβύτερος» πάλι, αλλά κυρίως ο Αντρέας και η άγνωστη ιστορία της κατάθλιψης που τον ταλάνιζε προς τα τέλη του ΄70, βρίσκονται στον πυρήνα ενός ακόμη κειμένου του για τις μικρές και μεγάλες εξορίες αυτής της πολιτικής οικογένειας. Δοκιμιακό και εκτενέστερο αυτή τη φορά, γραμμένο και πάλι στα αγγλικά, έχει τίτλο «Εxile outside definition» και ανέβηκε στον διαδικτυακό τόπο του πανεπιστημίου της Αϊόβα. «Παλιότερα» μού είπε, «είχα κόμπλεξ με την οικογένειά μου και απωθούσα ό,τι είχε σχέση μαζί της. Τώρα ξέρω ότι η σχέση μου με τον Αντρέα είναι ένα ανοιχτό βιβλίο που δεν θα κλείσει ποτέ. Έτσι είναι και η σχέση μου με την Ελλάδα».

Οι «Μαντιναδολόγοι» (Μantinadologoi) είναι άλλο ένα νεύμα του αδελφού του προέδρου του ΠΑΣΟΚ προς το αμερικανικό κοινό. Με αυτόν τον τίτλο δημοσιεύτηκαν τον Απρίλιο στο «Ρoetry», κορυφαίο περιοδικό ποίησης των ΗΠΑ, δεκατρείς κρητικές μαντινάδες που μετέφρασε με την Αλίσια Στόλινγκς, βραβευμένη ποιήτρια που γνωρίζει αρχαία ελληνικά και μεταφράζει τώρα Ερωτόκριτο. Η ιδέα του ήταν να διαδοθεί αυτό το ιδιαίτερο είδος «σύγχρονης δημώδους ποίησης» σε έναν κόσμο που έχει περιορισμένη επαφή με τον ελληνικό οίστρο και γνωρίζει κυρίως τον Καβάφη, τον Σεφέρη, τον Ελύτη ή τον Ρίτσο. Ο Νίκος Παπανδρέου διάβασε εκατοντάδες τέτοια δίστιχα και γνώρισε ριμαδόρους, τους οποίους μάλιστα παρουσιάζει στο «Ρoetry» εξηγώντας πως το μεγαλείο της μαντινάδας είναι ότι «διαλύει και επανασυνθέτει το σύμπαν σε δύο γραμμές». Η γλώσσα της μετάφρασης είναι βέβαια πιο λόγια από εκείνη των…μαντιναδολόγων, επειδή, λένε οι δύο μεταφραστές, προσπάθησαν περισσότερο να συλλάβουν το πνεύμα, τα λογοπαίγνια, το ιδίωμα των πρωτότυπων στίχων και να αποδώσουν τη ρίμα, παρά να μεταφράσουν λέξη προς λέξη. Έτσι διαβάζουμε το σαιξπηρικής πνοής «Ηeart, break. Flesh, decompose. Αnd Soul, desert the body΄s frame./ Since you denied me, go back to the dirt from which you came» για την εξής μαντινάδα του Αντρέα Παπυράκη, «λυράρη με τσιγκελωτό μουστάκι, αναλφάβητου, αλλά γνώστη των μουσικών παραδόσεων»: «Σκίσου καρδιά, λειώσου κορμί, φύγε ψυχή απ΄ το σώμα./ Μ΄ αρνήθηκες κι είναι καλιά να ξαναγίνεις χώμα». Παρ΄ ότι λοιπόν χάνεται το άρωμα της λαϊκής φωνής, το γεγονός και μόνο ότι οι μαντινάδες παρουσιάζονται πλάι σε ποιήματα του Πεσόα ή του Χέλντερλιν επιβεβαιώνει τη σημασία του εγχειρήματος.

Το μεγάλο του στοίχημα, όμως, είναι μια ταινία φιξιόν για τον Μίκη Θεοδωράκη ως μουσικό (και όχι πολιτικό) σύμβολο του ελληνικού οράματος. Ο Νίκος Παπανδρέου έχει προχωρήσει στο σενάριο έπειτα από ατέλειωτες συζητήσεις με τον Μίκη, αλλά ξέρει ότι όσο κι αν είναι μυθιστορηματική η ζωή του, «για να τη μεταπλάσω σε ένα καλό σενάριο, θα πρέπει να αυθαιρετήσω».

Και πάντως δεν σκοπεύει να γράψει μια αγιογραφία. Έκτισε λοιπόν την αφήγησή του γύρω από τον Μίκη ως δημιουργό, που βιώνει μέσα του τη σύγκρουση του κλασικού με τον λαϊκό συνθέτη και αποφάσισε να είναι υπαινικτικός στα της προσωπικής ζωής του. Όσο για τη σύγκρουση του Μίκη με τον Αντρέα το 1989 και τη στροφή του προς τον Κ. Μητσοτάκη, θα μείνει έξω από το πορτρέτο, που θα κλείνει νωρίτερα. «Εγώ δεν μπαίνω στις διενέξεις των γονιών μου. Δεν θα ήμουν συγγραφέας αν το έκανα…», λέει ο Νίκος Παπανδρέου. Αλλά όλα αυτά δεν είναι άραγε και ένας τρόπος να βοηθά την υπόθεση του Γιώργου και το νέο ΠΑΣΟΚ; Να κάνει πολιτική με όχημα τη λογοτεχνία;