Τα αμφιλεγόμενα σημεία της μελέτης

Είναι αλήθεια πως οι αρχές της λαϊκής κυριαρχίας, του φυσικού δικαίου, της ελευθερίας, της συμμετοχής και της αντίστασης αποτελούν στοιχεία και της μεσαιωνικής σκέψης. Κινητήριος όμως δύναμη αυτής της σκέψης είναι η θεϊκή αυθεντία, ενώ ο αναγεννησιακός κόσμος και ο Διαφωτισμός ανυψώνουν σε υπέρτατη αξία το αυτόνομο και ανεξάρτητο άτομο. Με άλλα λόγια, μπορεί πολλές από τις αρχές του Διαφωτισμού να συναντώνται και στον φιλοσοφικό κόσμο του Μεσαίωνα, αλλά υπάρχει μια ειδοποιός διαφορά: η υπεράσπιση των ίδιων αρχών στον Μεσαίωνα νομιμοποιούνταν από τους νόμους του Θεού, ενώ στην εποχή του Αιώνα των Φώτων νομιμοποιούνται από την επίκληση στην ανθρώπινη αυτοτέλεια, την υποκειμενικότητα και τον ατομικισμό.

Αυτές οι αρχές βρίσκονται σε εμβρυϊκή μορφή στον αρχαιοελληνικό πολιτισμό, σε καμία όμως περίπτωση δεν είναι αρχές του Ισλάμ και του χριστιανισμού. Περίπου οι ίδιες παρατηρήσεις γίνονται από τον συγγραφέα, όταν μιλάει για το Ισλάμ και τον τρόπο που χρησιμοποιεί τη λογική και τη γνώση, ενώ αποσύρονται όταν μιλάει για τον χριστιανισμό. Ένα ακόμη αμφιλεγόμενο σημείο της μελέτης του Γκουγκενέμ είναι πως από την πλούσια σε αναφορές ανάλυση των πολιτισμικών εξελίξεων της εποχής απουσιάζει η περιγραφή του πολιτικού και κοινωνικού περιβάλλοντος.