Μα πού ήταν η τρύπα;

Υπάρχει μια ωραία εικόνα για τον χρόνο στο καινούργιο βιβλίο του 65χρονου Αντόνιο Ταμπούκι. Φθάνει κάποια στιγμή, μας λέει, που βρισκόμαστε με ένα ξεφούσκωτο μπαλόνι στα χέρια. Ο χρόνος είναι ένας αέρας κι εμείς τον αφήνουμε να ξεφύγει από μια μικροσκοπική τρύπα, της οποίας την ύπαρξη δεν έχουμε καν πάρει είδηση. Μα πού ήταν η τρύπα; Κάτι τέτοιες σκέψεις, φευγαλέες αλλά βασανιστικές, τροφοδοτούν τις εννέα υπαρξιακές ιστορίες του στο Ο χρόνος γερνάει γρήγορα (Άγρα, σε μτφ. του έμπειρου Α. Χρυσοστομίδη). Σκέψεις για τη μεταμοντέρνα εποχή μας και για το χάσμα ανάμεσα στον χρόνο όπως τον συνειδητοποιεί ο καθένας μας- στον εσωτερικό δηλαδή χρόνο με βάση τον οποίο κυλάει η ζωή μας- και στον εξωτερικό χρόνο που ορίζεται από την επικαιρότητα και τα γεγονότα της. Το θέμα αυτό και οι κοινωνικές του συνέπειες στοιχειώνουν τον εκλεκτό Ιταλό συγγραφέα- το είδαμε στο Είναι αργά, όλο και πιο αργά, και στο Ο Τριστάνο πεθαίνει με τη διαλεκτική Ιστορίας και ιδιωτικού βίου (Άγρα 2002, 2004). Στην τωρινή συλλογή του αποτυπώνεται εξαιρετικά στον ασθματικό ρυθμό της αφήγησής του που πετάγεται συνειρμικά από το ένα θέμα στο άλλο· αποτυπώνεται στον μελαγχολικό του τόνο, που διακόπτεται κάπου κάπου από μια υποψία φωτός· και κυρίως αποτυπώνεται στην αίσθηση της αμφιβολίας που καθοδηγεί τον ίδιο όσο και τους ήρωές του. Ο καινούργιος Ταμπούκι μας μεταφέρει από το σημερινό Βερολίνο ή τις Δαλματικές Ακτές ώς την αυριανή Κρήτη, και από τη μεταπολεμική Ρουμανία, την Ουγγαρία ή την Πολωνία, ώς το σημερινό Τελ Αβίβ. Σ΄ αυτόν τον ταραγμένο δυτικό κόσμο που αναποδογύρισε μετά το 1989, οι ήρωές του αναζητούν τα ίχνη της μνήμης και τα σημάδια του χρόνου αλλά εντέλει τον εαυτό τους, χωρίς να κουβαλάνε τίποτα το ηρωικό στις αποσκευές τους, εκτός ίσως από το ότι συνειδητοποιούν πως φοβούνται τον θάνατο ή… και τη ζωή μπροστά τους. Τα προβλήματά τους συνιστούν όψεις των υπαρξιακών προβλημάτων του σημερινού ανθρώπου και ο συγγραφέας τα φωτίζει χωρίς να προτείνει λύσεις.

Αφήνει τις ιστορίες τους μετέωρες, να συνδιαλέγονται με το ανεξιχνίαστο των πραγμάτων. Αυτή είναι και η ιδιαίτερη γοητεία τους.

Άραγε οι άνθρωποι γίνονται καλύτεροι με τα χρόνια ή μήπως αυτή η βελτίωση σημαίνει ταυτόχρονα και ακύρωσή τους, αφού ο χρόνος κάνει να μοιάζουν οφθαλμαπάτες όσα ήταν γι΄ αυτούς αληθινά σε μιαν άλλη εποχή; Ο Ταμπούκι προκαλεί τον προβληματισμό μας με τους χαρακτήρες του. Είναι λ.χ. ένας Ούγγρος και ένας Γεωργιανός, πρώην αντίπαλοι αξιωματικοί στα χρόνια της σοβιετικής εισβολής, που συνειδητοποιούν ότι θα μπορούσαν να είναι φίλοι αν δεν είχαν θυσιάσει τις ζωές τους στα ιδανικά των αρχηγών τους («Μεταξύ στρατηγών»). Είναι ένας Πολωνός πρώην κρατικός συνήγορος των αντιφρονούντων καλεσμένος σήμερα σε ένα φεστιβάλ καλλιτεχνικού κινηματογράφου, που αναστοχάζεται τη δύναμη της τέχνης. Διότι στα πέτρινα χρόνια είχε πείσει έναν σκηνοθέτη να κινηματογραφεί τις πολιτικές δίκες έστω και χωρίς φιλμ, πετυχαίνοντας έτσι επιεικέστερες ποινές- άρα καταφέρνοντας να επηρεάσει την τότε πραγματικότητα με κάποιες ανύπαρκτες ταινίες… («Φεστιβάλ»).

Είναι κι ένας Ρουμάνος Εβραίος, τσακισμένος από τον Τσαουσέσκου, που κατάφερε να μεταναστεύσει στο Ισραήλ αλλά αρνείται να γιατρευτεί από τους εφιάλτες του, προτιμώντας να διατηρήσει αλουστράριστη τη μνήμη τού ζοφερού παρελθόντος του κι ας βασανίζεται από αϋπνίες. Ο γιος του έχει αντίθετη γνώμη, μέχρι που οι γιατροί… ξαλαφρώνουν τη συνείδηση του πατέρα του («Το Βουκουρέστι δεν άλλαξε καθόλου»). «Πρέπει να σεβόμαστε τις μνήμες των άλλων αλλά να σεβόμαστε και τις δικές μας, κυρίως τις δικές μας», λέει ένας άλλος χαρακτήρας. Πρόκειται για έναν 45άρη Ιταλό λοχαγό στην ειρηνευτική δύναμη στον πόλεμο της Γιουγκοσλαβίας, δηλητηριασμένο από απεμπλουτισμένο ουράνιο, που συζητά με ένα μοντέρνο κορίτσι για τις βρώμικες πτυχές της σύγχρονης Ιστορίας που ο κόσμος δεν θέλει ούτε να γνωρίζει ούτε να ερμηνεύει («Σύννεφα»). Το πολιτικό σχόλιο του Ταμπούκι είναι πρόδηλο, όμως αυτό το βιβλίο του ξεπερνάει τα όρια της πολιτικής όπως ξεπερνάει και τις ιστορίες των πρωταγωνιστών του. Είναι ένα ταξίδι στα βάθη της ανθρώπινης ψυχής που μπορεί να γίνει πολύ προσωπικό (όπως στην ιστορία του φημισμένου συγγραφέα που παραμένει ανικανοποίητος επειδή ποτέ δεν κατάφερε να γράψει μυθιστόρημα) έως και μεταφυσικό. Παρότι λοιπόν κάποιες ιστορίες πλατειάζουν, το συνολικό εγχείρημα είναι ερεθιστικό και ως γραφή, αφού ο συγγραφέας χειρίζεται αριστοτεχνικά τον εσωτερικό μονόλογο, την ειρωνεία, τον υποθετικό λόγο, τη συγκίνηση, κάνοντας τον αναγνώστη συνένοχο στο παιχνίδι του.

Η λογοτεχνία είναι ένα «παιχνίδι σοβαρό» που σταματά όταν αρχίζει το μυστήριο της ζωής….Για να ξαναπιάσει αμέσως δουλειά εκεί! Αυτό επισημαίνει ο Ταμπούκι στο επίσης πρόσφατο Λογοτεχνίας εγκώμιον (Άγρα) βασισμένο σε περσινή ομιλία του στην Αθήνα. Εκεί επαναλαμβάνει και την αντίθεσή του με το άλλο ιερό τέρας των ιταλικών γραμμάτων, τον Ουμπέρτο Έκο, για τον ρόλο του διανοουμένου. Ο Έκο τον θέλει να κάθεται σ΄ αυτά που ξέρει. Ο Ταμπούκι θεωρεί πως έχει χρέος να χώνει τη μύτη του σε όσα κουκουλώνει η εξουσία. Μεθαύριο ωστόσο, επιστρέφει στο Ιταλικό Ινστιτούτο (8 μ.μ.) με θέμα «Μετά την σκιάν, τάχιστα γηράσκει χρόνος». Κι έπειτα θα ξαναγεμίσει τις μπαταρίες του στο αγαπημένο του «Δώμα» στα Χανιά!