Φιλόσοφοι και ποιητές

Μια πολύ διαβαστερή ανασκόπηση της ιστορίας της φιλοσοφίας αποτελεί το βιβλίο του Robert ΖimmerΗ νέα Πύλη των Φιλοσόφων (εκδόσεις Κονιδάρη, σελίδες 332). Ο Γερμανός συγγραφέας εστίασε σε δεκαοκτώ κορυφαία έργα ισάριθμων φιλοσόφων, τα οποία καλύπτουν κατά το μεγαλύτερο μέρος του το φάσμα των φιλοσοφικών αναζητήσεων, από τον Αριστοτέλη ώς τους «μεταμοντέρνους». Και η εικόνα που συνθέτει γίνεται ακόμη πληρέστερη καθώς τοποθετεί το καθένα από αυτά τα έργα σε πλαίσιο συνομιλίας ή αντιπαράθεσης με άλλους σημαντικούς φιλόσοφους και άλλα ρεύματα σκέψης. Παρά το τεράστιο εύρος του πεδίου που επισκοπεί και το «βαρύ» του θέματος, το βιβλίο αυτό είναι πολύ εύληπτο και γλαφυρό (χάρη και στα ζωντανά βιογραφικά πορτρέτα των δεκαοκτώ φιλοσόφων), χωρίς να κάνει περισσότερες παραχωρήσεις στην εκλαΐκευση από όσες επιτρέπει η πιστότητα στο πνεύμα των πρωταγωνιστών του.

Μόνο που η ελληνική μετάφραση ασχημονεί ποικιλοτρόπως εις βάρος του πρωτότυπου. Πρώτα πρώτα, πολλά (και γνωστά) ονόματα φιλοσόφων αλλοιώνονται: Ζαν Μποτέν αντί Μποντέν, Ρίτσαρντ Ρότρι αντί Ρόρτι, Σούζαν Ζόνταγκ αντί Σόνταγκ, ο Βάλτερ Μπένγιαμιν γίνεται Μπέντζαμιν, ο Πάουλ Φάιεραμπεντ γίνεται Φέιεραμπεντ (τα δύο τελευταία λάθη ιδιαιτέρως παράδοξα σε μια μετάφραση που υποτίθεται ότι έγινε από γερμανομαθή). ΄Επειτα, και αφού προσπεράσουμε το γεγονός ότι η μεταφράστρια, αν και φιλόλογος, πέφτει στη γνωστή σύγχυση με τους χρόνους του ρήματος άγω και των παραγώγων του, υπάρχουν ουκ ολίγες περιπτώσεις διαστρέβλωσης του νοήματος. Στη σ. 80, για παράδειγμα, διαβάζουμε ότι η λογική «χειραγωγήθηκε» από τη θρησκεία με τον Διαφωτισμό, ενώ το σωστό είναι φυσικά ότι χειραφετήθηκε, στη σ. 110 ο Χομπς «συμβιβάζεται» με τις θεολογικές και φιλοσοφικές πλάνες, ενώ τα ίδια τα συμφραζόμενα δείχνουν το αντίθετο. Γερμανισμοί μεταφράζονται μηχανικά και γίνονται ακατανόητοι (π.χ. στη σ. 124 «ένα κείμενο […] με το οποίο έβγαζαν τα έξοδά τους οι φίλοι των καθαρών ορισμών») και το ίδιο συμβαίνει με ξένες λέξεις που έχουν ειδική σημασία στα ελληνικά (ο φιλόσοφος Τζον Στιούαρτ Μιλ δεν ήταν ποδοσφαιρική ομάδα ή άλογο κούρσας για να μην τον τρομάζει η ζωή του «αουτσάιντερ», όπως διαβάζουμε στη σ. 222).

Φιλοσοφικοί όροι αποδίδονται άγαρμπα, κωμικά και εν τέλει ακατάληπτα («αυτοϋπεύθυνη ανηλικότητα», στη σ.

213, αντί π.χ. αυθυπαίτια ανωριμότητα), η Βαυαρία της εποχής του Φόιερμπαχ γίνεται «κρατίδιο», ενώ ήταν βασίλειο και μάλιστα κάθε άλλο παρά μικρό (η Γερμανία δεν ήταν τότε ούτε ομόσπονδη ούτε ενωμένη). Τέλος (συμβατικά, γιατί ο κατάλογος είναι μακρύς), και παρόλο που η μεταφράστρια μάς προειδοποιεί ότι «Στις περιπτώσεις όπου τα ονόματα παραμένουν με τον λατινικό τρόπο γραφής, κριτήριο αποτέλεσε η εξοικείωση του ΄Ελληνα αναγνώστη με αυτά» (σ. 10), ο ΄Ελληνας αναγνώστης μπορεί μεν να μαντεύει ότι η πόλη Den Ηaags (sic!) είναι αυτή που λέμε στα ελληνικά Χάγη, αλλά σπάει το κεφάλι του να καταλάβει ποια είναι αυτό το μυστηριώδες Genf που δίνει και παίρνει στο βιβλίο. Πρόκειται, απλούστατα, για τη Γενεύη στα γερμανικά!

Διαβάζοντας, πάντως, ένα άλλο βιβλίο (σε πολύ καλή μετάφραση αυτό), σκεφτόμουν πόσο μικρή ικανότητα δείχνουν οι φιλόσοφοι να ακολουθήσουν στη ζωή τους τα διδάγματα της ίδιας της φιλοσοφίας τους. Οι David ΕdmondsκαιJohn Εidinow, το συγγραφικό δίδυμο που μας έδωσε πριν από μερικά χρόνια το υπέροχο Η οργή του Βιττγκενστάιν (γύρω από την αντιπαλότητα ανάμεσα στον Β. και τον Πόπερ), καταπιάνονται με την κόντρα δύο άλλων φιλοσόφων, του Ρουσό και του Χιουμ, στο Ο σκύλος του Ρουσό (εκδόσεις Πατάκη, μτφρ.

Ουρανία Παπακωνσταντοπούλου, σελίδες 318). Ο Χιουμ, «ο καλός Νταβίντ», όπως τον έλεγαν στο Παρίσι, βοήθησε τον Ρουσό να διαφύγει από τη Γαλλία, όπου διωκόταν για τις ιδέες του, στην πιο φιλελεύθερη Αγγλία, αλλά πολύ σύντομα η φιλία τους διαλύθηκε εξαιτίας, ουσιαστικά, της ασυμβατότητας των δύο χαρακτήρων. Ο συναισθηματικός, παρορμητικός Ρουσό, κήρυκας της φυσικής ζωής και της αγνής φιλίας, διολίσθησε σε παρανοϊκές θεωρίες συνωμοσίας με υποτιθέμενο εγκέφαλο τον ευεργέτη του. Ο μετριοπαθής, ορθολογικός Χιουμ, εμπειριοκράτης και σκεπτικιστής, δεν είχε την απαραίτητη συναισθηματική νοημοσύνη για να κατανοήσει τον πολύπλοκο ψυχισμό και την ανασφάλεια του κατατρεγμένου, εξόριστου Γαλλοελβετού. Ακολούθησαν αμοιβαίες κατηγορίες, προσβολές και μικρότητες, σφραγισμένες και από τη φιλαρέσκεια των δύο ανδρών. Οι φιλόσοφοι, προσανατολισμένοι σε λογικά συνεκτικές και ολιστικές ερμηνείες του κόσμου, σπάνια έχουν την αίσθηση του μυθιστοριογράφου για τις αντιφάσεις ανάμεσα στη ζωή και τις ιδέες. Κάτι από αυτή την αίσθηση διακρίνει όμως τους δύο συγγραφείς του βιβλίου, έστω και αν τη φορά αυτή το υλικό τους είναι φτωχότερο από ό, τι στην περίπτωση του δίπολου ΒιτγκενστάινΠόπερ και γι΄ αυτό το παραγεμίζουν με λεπτομέρειες που δεν είναι πάντα τόσο ενδιαφέρουσες.

΄Εχω παρατηρήσει ότι οι φιλόσοφοι γενικά συγκινούνται περισσότερο από την ποίηση παρά από το μυθιστόρημα και ότι οι ποιητές έχουν την τάση να τους ανταποδίδουν την προτίμηση. Εν πάση περιπτώσει, ανάμεσα στα δύο προηγούμενα βιβλία για τη φιλοσοφία και τους φιλοσόφους διάβασα τρία άλλα, όλα έργα ποιητών, που μου έκαναν εκείνο το «κλικ» του διαφορετικού και ξεχωριστού. Το πρώτο είναι το Με τα διασωθέντα της πίστης κειμήλια του Κατερινιώτη Αντώνη Κάλφα (Παρέμβαση, Κοζάνη 2009). Επτά μακεδονικές ιστορίες (όπως είναι και ο υπότιτλος του βιβλίου) με τη μορφή της καταλογής και με πρωταγωνιστές ταπεινούς ανθρώπους περασμένων δεκαετιών, που μιλούν από τον άλλο κόσμο για τη ζωή τους, την εμπλοκή τους στην Ιστορία και το τέλος τους σ΄ ένα υποβλητικό κράμα δημώδους και λόγιας γλώσσας, δικαιολογημένο από την ασώματη πια μορφή των ομιλητών. Αισθησιακός λυρισμός που αγκαλιάζει τα πάντα, με σταθερή υπόκρουση τον καημό ενός ανεκπλήρωτου ονείρου ή μιας χαμένης, λιτής ευτυχίας. Και προπαντός, ένας αέρας γνήσιας λαϊκότητας, αμόλυντης από φολκλορισμούς και ιδεοληψίες, κάτι δηλαδή που πολύ σπάνια πλέον βρίσκουμε στη λογοτεχνία μας. Τα κείμενα αυτού του βιβλίου παρουσιάστηκαν πρόσφατα σε θεατρική μορφή από το «Θέατρο Πήγασος» στην Κατερίνη, σε σκηνοθεσία του Χάρη Αμανατίδη.

Το δεύτερο βιβλίο είναι το Μηχανή αναζήτησης του Μιχαήλ Μήτρα (εκδόσεις Νεφέλη, Αθήνα 2008). Είναι ένας τόμος που συγκεντρώνει «άπαντα τα πεζά» του Βολιώτη ποιητή από το 1972 ώς σήμερα, δημοσιευμένα και αδημοσίευτα, μολονότι στην περίπτωση του Μήτρα η διάκριση ανάμεσα στην ποιητική και την πεζή φόρμα δεν έχει νόημα. ΄Εχω ξαναγράψει ότι δεν είμαι θιασώτης της πειραματικής λογοτεχνίας, αλλά εκτιμώ τη συνέπεια και την πίστη με τις οποίες ο Μήτρας διακονεί αυτό το εκτός της λογοτεχνικής τύρβης είδος έκφρασης, και ακόμα περισσότερο τις εκτιμώ σήμερα, που ο συγγραφικός οπορτουνισμός δίνει και παίρνει. Κι έπειτα, διαβάζοντας αυτά τα κείμενα, είδα αρκετές φορές τις αντιστάσεις μου να υποχωρούν μπροστά στην παράξενη γοητεία της άτακτης (φαινομενικά) ροής εικόνων και θραυσμάτων από ιστορίες.

Ο Μήτρας καταφέρνει ομολογουμένως να αποδώσει όχι μόνο τη ρευστότητα της σύγχρονης πραγματικότητας όπως αντανακλάται στη συνείδηση, αλλά και μια υπαρξιακή συνθήκη όπου, καθώς γράφει κάπου ο ίδιος, «ο καιρός έχει περάσει με θόρυβο και ιδιοτελείς σκέψεις όπως ένα τρένο που αδιαφορεί για τα απαγορευτικά σινιάλα από πείσμα του οδηγού ή μια αιφνίδια μηχανική βλάβη». Το τρίτο βιβλίο είναι μια πραγματική έκπληξη. Πρόκειται για μια ποιητική συλλογή- την πρώτη- μιας κοπέλας που γράφει στα ελληνικά (και μάλιστα σε «υποψιασμένα» ελληνικά, πλούσια σε αντηχήσεις), αλλά δεν είναι Ελληνίδα. Η ζωγράφος και γλύπτρια Μαργαρίτα Ράντεβα είναι από τη Βουλγαρία. Από το 1992 ζει και εργάζεται στην Ελλάδα, όπου έργα της έχουν βραβευτεί σε πολλούς διαγωνισμούς. Το Συννέφιασε το άσπρο μου (εκδόσεις Γαβριηλίδης, Αθήνα 2009) περιλαμβάνει σύντομα ποιήματα με εντυπωσιακή τόλμη στην έκφραση, νευρώδη, διαπεραστική αισθαντικότητα (χωρίς διάτορες ρητορείες και επιτηδευμένη αισθηματολογία) και έναν σφριγηλό ερωτισμό που διατρέχει όλη την κλίμακα από την έκσταση ώς την οδύνη. Τα σχέδια της ίδιας της Ράντεβα που συνοδεύουν την έκδοση δένουν αρμονικά με την ποίησή της, χάρη στην απλή γραμμή και την εκφραστική αμεσότητά τους. ΄Εχω υπόψη μου άλλη μια Βουλγάρα ποιήτρια, πολύ καλή μάλιστα, που ζει στη χώρα μας και γράφει (και) στα ελληνικά: τη Γιάννα Μπούκοβα.

Χαίρομαι βλέποντας να πληθαίνουν σιγά σιγά οι φωνές των μετοίκων από άλλες πατρίδες που αποφάσισαν να γράψουν ποίηση ή πρόζα στη γλώσσα μας και μπολιάζουν στον ελληνικό λόγο μια διαφορετική ευαισθησία.

΄Εχω πει και παλιότερα ότι από αυτούς θα έρθει κάποτε ένα μεγάλο κύμα ανανέωσης της λογοτεχνίας μας.