Στοιχειώδες, αγαπητέ μου Βίσων!

Ο Ηρακλής, ο δημοφιλέστερος μυθικός ήρωας των αρχαίων Ελλήνων, ήταν κάτι σαν Σούπερμαν της εποχής, αν και αρκετά πιο αγροίκος από τον άλλο. Στην τηλεοπτική δημοκρατία μας, παρωδία του εαυτού της και κάθε ονομαστικής αξίας, η σύγχρονη εκδοχή του Ηρακλή, για τη φαντασία της μάζας και για την πραγματικότητα της δύναμης που έχει η τεράστια μικρή οθόνη, δεν είναι άραγε ο δημοσιογράφος τηλε-σταρ, εξίσου δυναμικός, επινοητικός, θαυματουργικός όσο ο αρχαίος πρόδρομός του, αλλά φυσικά (σε συμφωνία με το πνεύμα των καιρών) πολύ πιο κυνικός;

΄Εξυπνη, λοιπόν, η ιδέα του Νίκου Κουνενή να παραλληλίσει και να αντιστοιχίσει τα κατορθώματα ενός τέτοιου μοντέρνου «υπεράνθρωπου» με τους δώδεκα άθλους του μυθικού αρχέτυπου, στην κοινή πορεία των δύο προς τον θρόνο του ημίθεου και την αθανασία (η τελευταία κάπως περισσότερο αβέβαιη, η αλήθεια να λέγεται, για τον επίγονο). Εξίσου ευφυής η ιδέα του να παρουσιάσει την εξιστόρηση των σχετικών περιπετειών ως σώμα ενός ημιτελούς μυθιστορήματος, που χρησιμοποιεί ένας Σέρλοκ Χολμς της συμφοράς για να εξιχνιάσει έναν φόνο (το σώμα του μυθιστορήματος αυτού είναι, βέβαια, και σώμα ενός διαφορετικού εγκλήματος, από εκείνα που δυστυχώς δεν απασχολούν τις διωκτικές αρχές). Μ΄ έναν σμπάρο δυο τρυγόνια. Διακωμωδώντας τα σύγχρονα τηλεοπτικά (και όχι μόνον) ήθη και ταυτόχρονα μια ορισμένη, δημοφιλή μορφή λογοτεχνίας, ο Κουνενής έδωσε ένα από τα απολαυστικότερα σατιρικά μυθιστορήματα της πεζογραφίας μας.

Η υπόθεση έχει με λίγα λόγια ως εξής. Ο διάσημος, δαιμόνιος δημοσιογράφος Ηρακλής Γαρυφαλλίδης δολοφονείται καταμεσής του δρόμου και η αστυνομία αδυνατεί να εντοπίσει τον δράστη. Κάποιος συγγραφέας ονόματι Ν.Α. Κόνικλος (παρετυμολογία του Κουνενής στην καθαρεύουσα) γράφει ένα μυθιστόρημα-κλειδί, που παραπέμπει ολοφάνερα στον Γαρυφαλλίδη (μετονομασμένο προσφυώς σε Ηρακλή Σπίλο), και προσφεύγει στον ιδιωτικό ντετέκτιβ Ι(εροκλή) Χ(λομό), αναθέτοντάς του να ανακαλύψει τον δολοφόνο και να του τον γνωστοποιήσει κατ΄ αποκλειστικότητα αρχικά, έτσι ώστε να κλείσει κατάλληλα το μυθιστόρημά του και να το κάνει «προφητικό», δεδομένου ότι θα το εκδώσει πριν ενημερωθεί η αστυνομία. Ο Χλομός, μια γελοιογραφία του Σέρλοκ Χολμς, πιστεύει πως έλυσε το αίνιγμα, αφού διάβασε το ημιτελές χειρόγραφο. Αλλά δεν αποκαλύπτει αμέσως τη λύση στον αργόστροφο βοηθό του, που ακούει στο όνομα Ιωάννης Βίσων (το σατιρικό πνεύμα του Κουνενή κάνει θραύση στην επινόηση σπαρταριστών ονομάτων, που συχνά, όπως εδώ, παρωδούν άλλα και πάντα αποτελούν από μόνα τους ολόκληρα σχόλια). Αντί γι΄ αυτό, τον βάζει να διαβάσει το μυθιστόρημα και να μαντέψει ο ίδιος. Ο Βίσων, όπως είναι αναμενόμενο, τα κάνει θάλασσα και ο Χλομός, αφού διασκεδάσει σαδιστικά με την ανικανότητα του συνεργάτη του, ετοιμάζεται να δώσει τη σωστή εξήγηση. Δεν θα το κάνει ποτέ. Ένα ξαφνικό τηλεφώνημα ανατρέπει ολόκληρη τη θεωρία του και τον αφήνει ράκος.

Οι δώδεκα άθλοι που, στο εγκιβωτισμένο μυθιστόρημα, επιτελεί ο Ηρακλής Σπίλος για λογαριασμό του εργοδότη του, του καναλάρχη Ευρυσθέα (τι άλλο!) Γιαρμά, ακολουθούν το γνωστό μυθολογικό σχήμα, παραλλαγμένο βέβαια έτσι ώστε να ταιριάζει σε σύγχρονες καταστάσεις. Παρακολουθούμε, λοιπόν, τον Σπίλο να εξουδετερώνει αντιπάλους του αφεντικού του με τη μέθοδο του εκβιασμού, να παγιδεύει εξαπατημένους και ορκισμένους για εκδίκηση μαφιόζους συνεταίρους εκείνου, να σώζει χωριά από μεταλλαγμένες, επιθετικές κότες και πρότυπους οικισμούς από τις επικίνδυνες κακοτεχνίες της κατασκευάστριας πολυεθνικής εταιρείας, να οργανώνει σατανικές κομπίνες στο χρηματιστήριο, να μεθοδεύει τη βράβευση της ερωμένης του σε φεστιβάλ τραγουδιού, να κατατροπώνει την ανταγωνίστριά του τηλεπαρουσιάστρια σαρώνοντας σε ποσοστά τηλεθέασης κ.λπ., με τις κάμερες παρούσες, εννοείται, όχι μόνο στο τελευταίο αυτό γεγονός, αλλά σε όλα, προς δόξαν του καναλιού του και του ίδιου.

Σε μερικές περιπτώσεις οι εμπνεύσεις του συγγραφέα φαίνονται πρόχειρα και βεβιασμένα προσαρμοσμένες στο μυθολογικό πρότυπο, η σατιρική αιχμή του μοιάζει κάπως στομωμένη ή διαλυμένη σε πολλά «αιχμίδια» χωρίς μεγάλη τρωτική δύναμη και χωρίς σαφείς στόχους. Αλλά πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι ο Κουνενής, παρά την αδιαμφισβήτητα κριτική ματιά του, δεν είναι γενικά στα βιβλία

Νίκος Κουνενής

Ο ΜΥΘΟΣ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΗ ΣΠΙΛΟΥ

ΕΚΔ: ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ, 2009, ΣΕΛ: 326

του ο συγγραφέας του επιθετικού σαρκασμού και της ιεραρχημένης κριτικής σκέψης, η οποία οργανώνεται γύρω από ορισμένες συμπαγείς πεποιθήσεις (όπως είναι π.χ. ο Σουίφτ ή ο Ροΐδης). Η σάτιρά του βρίσκεται πιο κοντά στο πνεύμα του Ραμπελαί ή των αδελφών Μαρξ. Αντανακλά μια καρναβαλική αντίληψη για τη ζωή, έναν χαρωπό, σκανδαλιάρικο αναρχισμό, που αποδομεί δια της γελοιοποίησης κάθε τι το συμβατικό, το υποκριτικό, το σοβαροφανές και το σπουδαιοφανές.

Αυτός ο πεζογράφος, ο μόνος σταθερός καλλιεργητής του σατιρικού λόγου στο σημερινό λογοτεχνικό τοπίο μας, έχει μια εντυπωσιακή εξέλιξη. Εμφανίστηκε αρκετά όψιμα, σε ηλικία 45 ετών, με δύο συλλογές διηγημάτων, Δημόσια εγγραφή (2002) και Ζωντανή σύνδεση (2003), που πιστοποιούσαν τη σατιρική φλέβα του, αλλά είχαν χτυπητές τεχνικές αδυναμίες. Το 2006 έκανε ένα άλμα, τόσο στην τεχνική όσο και στο θεματικό βεληνεκές, με το μυθιστόρημα Ω του θαύματος!, που έβαζε στο στόχαστρό του τη νεοελληνική θρησκοληψία και την εκμετάλλευσή της από μια διεφθαρμένη Εκκλησία. Τον επόμενο χρόνο έβγαλε ένα βιβλιαράκι με τίτλο ΥποΚριτικά κείμενα:σατιρικό παιχνίδι κακών προθέσεων, ένα ανθολόγιο με εξαιρετικά εύστοχες, ξεκαρδιστικές παρωδήσεις διαφόρων μορφών τυποποιημένου λόγου, από τις ψευδοεπιστημονικές «ελληνόψυχες» πραγματείες και τις μεταστρουκτουραλιστικές αναλύσεις ώς την αθλητικογραφία και το ιδίωμα της lifestyle γευσιγνωστικής κριτικής. Και φέτος, με το δεύτερο αυτό μυθιστόρημά του, κατακτά ένα ακόμη ανώτερο επίπεδο συγγραφικής ωριμότητας, με την επιλογή του συνδυασμού δύο δυσκολότερων θεμάτων και την πετυχημένη πραγμάτευσή τους.

Διότι δεν σατιρίζεις εύκολα ούτε το τηλεοπτικό star system ούτε την αστυνομική λογοτεχνία, ακριβώς επειδή είναι υπερβολικά εύκολο να τα σατιρίσεις, να καθηλωθείς δηλαδή στην εντυπωσιακή επιφάνεια των πρόδηλων εξωφρενισμών τους. Ο Κουνενής πείθει, στον Μύθο του Ηρακλή Σπίλου, ότι έχει συλλάβει σε βάθος τη δομή και τη λειτουργία της τηλεοπτικής εξουσίας, όπως, από την άλλη, την εγκεφαλικότητα και την ανθρωπογνωστική φτώχεια της (κλασικής) αστυνομικής λογοτεχνίας. Συνειδητοποίησε, επίσης, ότι η αφήγησή του θα μπορούσε να γίνει κουραστική, με το πέρασμα από τον ένα «άθλο» στον άλλο στο ίδιο πάντα ύφος (πολλοί συγγραφείς δεν καταλαβαίνουν ότι το ευτράπελο ύφος, όταν συνεχίζεται απαράλλακτο για μεγάλο αριθμό σελίδων και επεισοδίων, τείνει να γίνεται αντιληπτό ως επίσημο και βαρύ). Γι΄ αυτό αλλάζει κάθε τόσο την πόζα του. Παρουσιάζει δύο από τις ιστορίες του Σπίλου με τη μορφή κωμικών, στιχουργικά άψογων ποιημάτων, παρεμβάλλει ένα «στάσιμο» στο ξετύλιγμα της πλοκής-πλαισίου του μυθιστορήματός του και άλλο ένα στην ανάγνωση του μυθιστορήματος του Κόνικλου από τον Βίσωνα, ενώ στο καλύτερο ίσως κομμάτι του βιβλίου, τον ένατο άθλο («Η ζώνη της Ιππολύτης»), που αφορά την τηλεοπτική μονομαχία του Σπίλου με την παρουσιάστρια από το ανταγωνιστικό κανάλι, υιοθετεί έναν φρενήρη ρυθμό και ένα στακάτο ύφος που ταιριάζουν γάντι στην περίσταση.

Η σάτιρα, σε όποια ιδιοσυγκρασία και αν οφείλει το καλούπι της, στην «ορθολογική» ή την «αναρχική», εκφράζει αιτήματα ενός κριτικού ανθρωπισμού. Αυτή είναι η διαφορά της από το κυνικό χιούμορ και το χαβαλέδικο καλαμπούρι, που ευδοκιμούν στις μέρες μας και συχνά χαρακτηρίζονται, ανοήτως, ως σάτιρα. Νά γιατί ο Κουνενής είναι, προς το παρόν, μοναχική μορφή στην τρέχουσα ελληνική λογοτεχνία. Αλλά, γνήσιος σατιριστής καθώς είναι, δεν φαντάζομαι να απελπίζεται γι΄ αυτό.