Σατιρικός οίστρος

ΤΟ ΠΕΡΑΣΜΕΝΟ ΣΑΒΒΑΤΟ ΓΡΑΦΟΝΤΑΣ
ΓΙΑ ΤΟΝ «ΖΟΦΕΡΟ ΟΙΚΟ» ΤΟΥ
ΝΤΙΚΕΝΣ ΞΑΝΑΜΠΑΙΝΕ ΣΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ
ΜΟΥ ΧΑΡΙΣ ΣΤΗ ΔΙΑΝΟΜΗ
ΑΠΟ ΤΟ «ΒΗΜΑ» ΘΕΜΕΛΙΩΔΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ
ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ
Ο «ΘΑΝΟΣ ΒΛΕΚΑΣ» ΤΟΥ
ΠΑΥΛΟΥ ΚΑΛΛΙΓΑ (1855-56).
Το καταγωγικό αφήγημα του Καλλιγά που μας γοήτευσε φοιτητές ακόμη, στηριγμένο στην εξέχουσα θέση που του είχε δώσει στην ανάλυσή του ο Κ.Θ. Δημαράς στην Ιστορία του, εξαιτίας της πρόσφατης επήρειας που είχε ασκήσει πάνω μου το αριστούργημα του Ντίκενς, μού έδωσε την ευκαιρία να το ξαναδιαβάσω με νέα αναγνωστική και ιστορική συνείδηση. Τω καιρώ εκείνω ούτε τον κριτικό και καταλυτικό Χουρμούζη γνωρίζαμε ούτε οι γλωσσικά απαλλαγμένοι φανατισμού ιστορικοί και θεωρητικοί της λογοτεχνίας μας είχαν ανακαλύψει τους σπουδαίους και αποκαλυπτικούς προδρόμους της Νέας Ελληνικής Λογοτεχνίας, τον Παλαιολόγο του Πολυπαθούς και τον Πιτσιπίο του Πιθήκου Ξουθ, ούτε είχαμε εκτιμήσει τη σατιρική φαρέτρα του Ραγκαβή και τα καταλυτικά σαρωτικά κείμενα του Σούτσου.

Ο Θάνος Βλέκας θεωρήθηκε έργο γενέθλιο της ελληνικής πεζογραφίας και πιστεύω πως είναι ανεξάρτητα από την αξία και τη σημασία ιστορικά αλλά ουσιαστικά των προηγηθέντων συγγραφέων που ανέφερα.

Τώρα που είχα προ οφθαλμών τον Ντίκενς και τον Καλλιγά και διαπίστωνα και τη χρονική σύμπτωση της συγγραφής τους κατά τον ίδιον, συνήθη τότε, τρόπον δημοσιεύσεως, θέλησα να μοιραστώ μαζί σας τις διαπιστώσεις μου. Το αφήγημα του Καλλιγά δημοσιεύεται σε συνέχειες (ανώνυμα κατ΄ αρχάς) στο περιοδικό «Πανδώρα» (1855-56) όπως και το μυθιστόρημα του Ντίκενς δύο χρόνια πριν. Και τα δύο αφηγούνται την περιπέτεια δύο νέων και ενός φιλόστοργου και φιλάνθρωπου αστού εν μέσω θηρίων- ανθρώπων και απάνθρωπων θεσμών. Για τα κοινωνικά συμφραζόμενα της εποχής του Ντίκενς αναφέρθηκα λεπτομερώς στο περασμένο μου δοκίμιο. Ο Καλλιγάς, νομικός, αρχαιολόγος, ιστορικός, πρέσβης, υπουργός, πρόεδρος της Βουλής, διοικητής της Εθνικής Τράπεζας και πολιτικός σύμβουλος του Χαριλάου Τρικούπη, πρωτοπόρος και ως δραματολόγος και ιστορικός θεάτρου, αφού αναλυτικό διάγραμμά του για το αρχαίο δράμα θα πρέπει να θεωρηθεί το πρώτο σε ευρωπαϊκό πανεπιστημιακό επίπεδο, εγκαινιάζει στην Ελλάδα μια πεζογραφία ρομαντική μεν ως διάθεση και διδακτισμό αλλά ως περιεχόμενο και προβληματισμό κριτικού ρεαλισμού.

Αυτός ο αξιοσημείωτος συγκρητισμός δικαιολογείται αφού από τη μια η εποχή αναζητεί δρόμους φυγής από μια δυσάρεστη κοινωνική πραγματικότητα που απηχεί τους αγκυλωμένους θεσμούς της Τουρκοκρατίας και από την άλλη αναζητείται ένα άλλο όχημα για να ευοδωθούν τα οράματα για μια νέα πολιτεία που να απηχεί τα προτάγματα του Διαφωτισμού.

Το λάθος των διανοουμένων αυτής της περιόδου ήταν η καταφυγή τους στην αρχαιότητα και μάλιστα μέσω της γλώσσας.

Ήταν ευφυές και πρόσφορο κρίνοντας και ξεθεμελιώνοντας τα καρκινώματα της εποχής των ραγιάδων να καταφύγουν στον Αριστοφάνη και στον τρόπο που με την καταλυτική του σάτιρα αντιμετώπισε ανάλογα φαινόμενα της αθηναϊκής φθίνουσας ακμής. Και ο Ραγκαβής και ο Σούτσος και βεβαίως ο Καλλιγάς τον Αριστοφάνη μιμούνται, άλλος δουλικά πως ο Ραγκαβής και άλλος στην επιλογή των στόχων του.

Δεν είναι τυχαίο μάλιστα πως το 1868 ο Χουρμούζης διασκευάζει στα καθ΄ ημάς τον αριστοφανικό «Πλούτο». Όπως ο Ντίκενς, ο Καλλιγάς από κεφάλαιο σε κεφάλαιο, και συχνά εκτρεπόμενος της κυρίας αφηγηματικής ροής, καταπιάνεται με παθογένειες της μετεπαναστατικής ελληνικής κοινωνίας. Σημειώνω μάλιστα εδώ και μια άλλη ενδιαφέρουσα συγκυρία. Η πλοκή του Θάνου Βλέκα περιστρέφεται γύρω από την περιοχή των συνόρων ελληνικής επικράτειας και οθωμανικής Θεσσαλίας. Λαμία, Δομοκός, Υπάτη, Χαλκίδα από εδώ και χωριά της Θεσσαλίας και πασαλίκι της Λάρισας από εκεί. Την περιοχή αλωνίζουν Έλληνες ληστές που μπαινοβγαίνουν στις δύο επικράτειες και διώκονται εκατέρωθεν. Την ίδια εποχή διορίζεται τοπικός αστυνόμος και αναδεικνύεται επιτυχημένος και αποτελεσματικός ληστοφάγος ο Μιλτιάδης Χουρμούζης. Τόσο μάλιστα επιτυχημένος ώστε νυμφεύεται κόρη μεγαλοαστού, του Χατζίσκου, πολιτικού και ψηφίζεται βουλευτής Φθιώτιδος.

Ο Αριστοφανικός οίστρος του Καλλιγά μέσω μιας απίστευτης γλωσσικής ευφορίας δεν είναι απλώς ένας οδοστρωτήρας για τα κακώς κείμενα. Με άκρα ορθολογική επιχειρηματολογία αναλύει τα αίτια των ληστρικών φαινομένων, αποδομεί τη φαυλότητα της δικαστικής εξουσίας, κάνει φύλλο και φτερό το φορολογικό και όντως φορομπηχτικό σύστημα, κατάλοιπο της σκλαβιάς, ελεεινολογεί το σωφρονιστικό σύστημα και με προοδευτικό πολιτικό όραμα αναφέρεται στην ανακατανομή της αγροτικής γης, στις νέες μεθόδους καλλιέργειας, στην ιδιοκτησία και τον έλεγχο των παραγωγικών εργαλείων και μηχανών και στην εκπαιδευτική πολιτική.

Ένας λαός αναλφάβητων και ένας πληθυσμός συχνά αλβανόφωνος, έρμαιοι των συμμοριών των φυγόδικων, των κυνηγημένων, των τοπικών τυράννων, εκπροσώπων μιας δωροδοκούμενης κεντρικής εξουσίας, μιας δικαιοσύνης και μιας αστυνομίας που αποθεώνει τη μεροληψία υπέρ των δυνατών και τα βασανιστήρια κατά των αδυνάτων, μόνο με μεταρρυθμίσεις και κάθετες παρεμβάσεις στη ρίζα των θεσμών αλλάζουν βηματισμό, οδεύοντας προς το μέλλον χωρίς πατερίτσες και προστάτες.

Ο Καλλιγάς απέναντι στους αγαθούς και εράσμιους και φιλότιμους δειλούς εραστές, τον Θάνο και την Ευφροσύνη, δίπλα στον αγαθό έμπορο-μεγαλοαστό Αϋφαντή αντιπαραθέτει τα παράσιτα των αντι-ηρώων του που σαν βαρίδια βουλιάζουν κάθε προοδευτική προσπάθεια. Ο αξιωματικός του τακτικού στρατού και συνάμα ληστής Τάσος, αδελφός του Θάνου, ο Ιαπετός, ένα γκόλντεν μπόι του καιρού του, τοκιστής και σουλατσαδόρος, τζιτζιφιόγκος και προικοθήρας, συμπότης και συνεταίρος αλλά και πληροφοριοδότης ξένων προξενικών και διπλωματικών (κυρίως οθωμανικών!) αποστολών είναι τα ζιζάνια τα οποία εντέλει θριαμβεύουν και επικρατούν στο απαισιόδοξης εξόδου αφήγημα του Καλλιγά.