Από το αστυνομικό δελτίο

Οκτώβρης 1984. Ένα τετράχρονο αγοράκι δεμένο χειροπόδαρα βρίσκεται πνιγμένο στις όχθες ενός ποταμού των Βοσγίων στη ΒΑ Γαλλία. Δεν φέρει σημάδια κακοποίησης, οπότε μάλλον πρέπει να γνώριζε τον δήμιό του. Έτσι ξεσπάει η περίφημη «υπόθεση Γκρεγκορί», που θα αποκαλύψει τις μεγάλες πληγές της γαλλικής επαρχιακής κοινωνίας- αστυνομίας- δικαιοσύνης, όχι όμως και τον ένοχο. Οι γονείς, 24 και 26 χρονών τότε, θα φυλακιστούν εναλλάξ- η μάνα ως ύποπτη για τον φόνο του παιδιού της και ο πατέρας ως φονιάς του ύποπτου εξαδέλφου του- θα αφεθούν ελεύθεροι το 1993 (εκείνη λόγω αμφιβολιών, εκείνος λόγω ελαφρυντικών), ο φάκελος της υπόθεσης θα κλείσει το 2001, το ζευγάρι θα αποκτήσει άλλα τρία παιδιά, θα αποζημιωθεί γενναία για τη δυσλειτουργία της Δικαιοσύνης, και θα γράψει ένα βιβλίο ( Δεκάξι Οκτώβρη ) για την περιπέτειά του. Τα φαντάσματα όμως θα επιστρέψουν το 2006 όταν ο 39χρονος τότε Φιλίπ Μπεσόν, πολυβραβευμένος αστέρας της νέας γαλλικής λογοτεχνίας, κυκλοφορεί μια μυθιστορηματική ανάπλαση της υπόθεσης αλλάζοντας τα ονόματα των πρωταγωνιστών. Είναι το Παιδί του Οκτώβρη που προκαλεί μια τεράστια πολεμική και που μόλις κυκλοφόρησε στα ελληνικά (μτφ. Γ. Στρίγκος, Εκδ. Καστανιώτη). Αφηγείται μια ιστορία που θυμίζει αρχαία τραγωδία χωρίς κάθαρση και, παρότι κάπως στεγνό, κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη. Το ντεκόρ είναι ένας δυσοίωνος τόπος και μια μικροκοινωνία φτωχή, άξεστη, γεμάτη μνησικακίες και απωθημένα. Οι πρωταγωνιστές είναι ένα εγωπαθές και σκληροτράχηλο σόι εργατών, και στο κέντρο ένα ζευγάρι που προσπαθεί να βγει από τον κλοιό, και προκαλεί με το δέσιμό του. Η δράση περιλαμβάνει την εμφάνιση ενός ανώνυμου άγγελου της Κόλασης που τους τρομοκρατεί με τηλεφωνήματα ή μακάβριες επιστολές, δύο φόνους, ομολογίες που αναιρούνται, καταστροφή αποδεικτικών στοιχείων και ελλιπή έρευνα, εναλλαγή τριών ανακριτών και δύο εφετείων, φιλόδοξους δικηγόρους, ανεύθυνους δημοσιογράφους, κανίβαλους γείτονες και μια δικογραφία που φτάνει τις 35.000 σελίδες. Ο συγγραφέας υιοθετεί εναλλάξ δύο οπτικές γωνίες- είτε του παντεπόπτη αφηγητή σε τρίτο πρόσωπο είτε της μάνας σε πρώτο πρόσωπο- και φωτίζει την κατάσταση πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τον φόνο, «αθωώνοντας» εντέλει την μάνα. Δεν είναι φυσικά ο πρώτος που εμπνέεται από μια υπόθεση του αστυνομικού δελτίου. Ο ίδιος επικαλείται την περίπτωση Μπερτέ που ενέπνευσε στον Σταντάλ το Κόκκινο και το μαύρο, καθώς και τον Γκάρι Γκίλμορ πάνω στον οποίο ο Νόρμαν Μέιλερ έγραψε το Τραγούδι του δήμιου. Ωστόσο, ο μεγάλος «δάσκαλος» εδώ είναι ο Τρούμαν Καπότε με το Εν ψυχρώ, που παραμένει αξεπέραστο για τη συγκίνηση που προκαλεί.

Η Κριστίν Βιγιεμέν, πρότυπο της μυθιστορηματικής Βαλερί Μπερτέ, δίχασε τη γαλλική κοινή γνώμη σαν άλλος Ντρεϊφούς. Και ο Φιλίπ Μπεσόν ανέλαβε την υπεράσπισή της σαν άλλος Εμίλ Ζολά, όχι όμως με ένα ιδεολογικό «κατηγορώ» αλλά με έναν συνδυασμό των δεδομένων και με μια υποψιασμένη περιγραφή των λεπτομερειών της υπόθεσης, που εκθέτουν ανεπανόρθωτα τις διωκτικές και ανακριτικές αρχές, επιρρίπτουν ευθύνες στα ΜΜΕ και αναδεικνύουν τη νοσηρότητα του επαρχιακού μικρόκοσμου που μετατρέπει τα θύματα σε θύτες. Ο συγγραφέας μπαίνει στο πετσί της μάνας χωρίς να την αγιοποιεί. Πράγματι δεν είχε άλλοθι, πράγματι στο σπίτι της βρέθηκε ένα σκοινί σαν αυτό στα πόδια του Γκρεγκορί, πράγματι αυτή αγόρασε το όπλο με το οποίο ο πατέρας σκότωσε τον ύποπτο εξάδελφό του, πράγματι εκδήλωσε μίσος προς όσους την αμφισβήτησαν, πράγματι κρατήθηκε ανατριχιαστικά ψύχραιμη. Ωστόσο δεν σκότωσε αυτή το παιδί της, λέει ο Μπεσόν. Και καταδεικνύει πώς η κοινή γνώμη πέρασε από τη συμπόνια στην υποψία απέναντί της, και από την υποψία στην κατηγορία· πώς εκείνη βίωσε σαν βιασμό την παρερμηνεία των λόγων και της στάσης της· πώς την απομόνωσαν ακόμα και οι οικείοι της· πώς ξαναζωντάνεψε την οικογένειά της. Σε αυτό κυρίως έγκειται η μυθιστορηματική διαχείριση της «υπόθεσης Γκρεγκορί»: στην εστίαση του συγγραφέα που προκαλεί προβληματισμό για το τι σημαίνει βίαιη απώλεια αγαπημένων προσώπων, πόσο διαφορετικά βιώνει ο καθένας το πένθος, πώς δοκιμάζονται οι οικογενειακοί δεσμοί σε τέτοιες περιπτώσεις, πόσο μόνος είναι ο ιδανικός ένοχος μπροστά στη μαζική δίψα για εξιλαστήρια θύματα και με τι χρώμα, τελικά, εγγράφονται τέτοιες ιστορίες στη συλλογική μνήμη.

«Δεν επικαλούμαι την αλήθεια», επαναλαμβάνει στις συνεντεύξεις του ο Μπεσόν, «η ανάγνωσή μου είναι μερική και υποκειμενική». Ωστόσο «έπαιξε» με την αλήθεια, κοντραρίστηκε μάλιστα με τη συγγραφέα Μαργκερίτ Ντιράς που θεωρούσε ένοχη την Βιγιεμέν.

Και, απ΄ την άλλη, αρνήθηκε να σταθεί στο ότι οι Βιγιεμέν έδωσαν την άδεια το βιβλίο τους να γίνει σίριαλ έξι επεισοδίων… Το ζητούμενο λοιπόν σε αυτού του τύπου τη λογοτεχνία είναι η ποιότητα των καρπών που δίνει, αλλά και η εξοικείωση του αναγνώστη με το είδος. Το ελληνικό κοινό λατρεύει να κρυφοκοιτάζει από την κλειδαρότρυπα πραγματικά πρόσωπα σε μυθιστορηματικό πακετάρισμα, αλλά αν φτάσει η υπόθεση στα δικαστήρια σπάνια υπερασπίζεται τον συγγραφέα. Η Ρέα Γαλανάκη λοιδορήθηκε για το μυθιστορηματικό χρονικό τής Απαγωγής της Τασούλας (όπου χρησιμοποιούσε τα πραγματικά ονόματα), ενώ η Μαρίνα Καραγάτση γλίτωσε τα τραβήγματα αλλάζοντας κάποια ονόματα και ιδιότητες στο Ευχαριστημένο. Στην Γαλλία, αντίθετα, υπάρχει μια παράδοση των μυθιστορημάτων a cl s (για υπαρκτά πρόσωπα) και διεθνώς έχει πλέον καταξιωθεί η «λογοτεχνία ντοκουμέντων». Οπότε ο Μπεσόν πέτυχε!