Επιφυλλίδα

Ουδέν ανασφαλέστερον του ασφαλούς
Του Θανάση Θ. Νιάρχου

Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι το κοινωνικό τοπίο διαμορφώνεται και αλλάζει χάρη στις διαφημίσεις, με συνέπεια τα γούστα των ανθρώπων να γίνονται εξαιτίας τους πολύ λιγότερο επικίνδυνα απ΄ ό,τι οι ιδέες και οι έννοιες. «Όταν οι παγκόσμιες εξελίξεις κάνουν τον κόσμο να παγώνει, η… (αναφέρεται το όνομα μιας μεγάλης ασφαλιστικής εταιρείας) προχωράει μπροστά». Για να υπολογίζεται ότι κανείς δεν θ΄ αναρωτηθεί πώς είναι δυνατόν και ποια, επιτέλους, σημασία διατηρεί για τον οποιονδήποτε, μέσα σ΄ έναν κόσμο που «παγώνει», μια οποιαδήποτε εταιρεία να πηγαίνει μπροστά, σημαίνει πως μια άλλη σκέψη έχει θεωρηθεί επικρατέστερη. Η σκέψη πως αν συμβεί να ταυτίσει κανείς τα συμφέροντά του με την εταιρεία αυτή να αισθάνεται πως θα παραμείνει αλώβητος μέσα σ΄ έναν κόσμο που καταστρέφεται και χάνεται.

Κι αν ακόμη οι μεγάλες κοινωνικές και ηθικές ιδεολογίες δεν είχανε, μέσα στην Ιστορία, ταλαιπωρηθεί, διαψευστεί και κατεξευτελιστεί στον βαθμό που όλοι γνωρίζουμε, θα ήταν χάιδεμα ενός ασύστολα και μεμπτά μικροαστικού πνεύματος να αλιεύεις την πελατεία σου ανάμεσα σε ανθρώπους που αισθάνονται πως «όλα πηγαίνουν καλά μέσα στον καλύτερο των δυνατών κόσμων», κατά τον Λάιμπνιτς, επειδή δεν θίγεται στο ελάχιστο ο δικός τους, προσωπικός κόσμος. Η δορυφορική τηλεόραση, το κομπιούτερ και το Ίντερνετ που θα μεταβάλλανε, υποτίθεται, τον κόσμο σε μια γειτονιά ώστε το πρόβλημά του ο καθένας να το μοιράζεται με τους άλλους, μπαίνουν τελικά στην υπηρεσία μιας ναρκισσιστικής μόνωσης. Έτσι ώστε, αν και γύρω μας δημιουργείται μια Σαχάρα, ο καθένας να νιώθει ασφαλής γιατί το δικό του σπιτάκι (ακόμη κι αν πρόκειται για έπαυλη, βίλα ή ανάκτορο) παραμένει μια όαση καταμεσής αυτής της Σαχάρας.

Αξίζει να προσέξουμε πως αν και όλοι μας αναγνωρίζουμε πως η διαφήμιση συνιστά στην ουσία ένα ψέμα, τελικά υποκύπτουμε σ΄ αυτήν σαν να πρόκειται για την πιο αυταπόδειχτη αλήθεια. Και πάλι το κακό θα παρέμενε περιορισμένο, αν δεν προέκυπτε με τη διαφήμιση ακόμη μια μεγαλύτερη ζημιά: να αισθανόμαστε, χωρίς να το συνειδητοποιούμε, πως το οποιοδήποτε πράγμα διαφημίζεται είναι αυτό που πραγματικά αξίζει, ενώ ό,τι δεν διαφημίζεται είναι μηδαμινής σημασίας ή και κάτι ακόμη χειρότερο: ανυπόληπτο. Ακόμη και τα πιο οξυδερκή και συγκροτημένα άτομα ξεχωρίζουν κάτι για το οποίο (έστω κι αν δεν διαφημίζεται) γίνεται ένας ιδιαίτερος λόγος, ενώ σπανίως σκοτίζονται να μιλήσουν για κάτι που δεν ενδιαφέρεται να γίνει γνωστό (γιατί από τη φύση του, αν γίνει γνωστό, χάνει την αξία του). Υιοθετώντας μια τόσο χονδροειδή διάκριση, αναρωτιόμαστε πια όχι μόνον για τα πράγματα που καταναλώνουμε αλλά και για τις αξίες που ανενδοίαστα υπηρετούμε μήπως δεν είναι τελικά και οι ίδιες συνέπεια μιας διαφήμισης τόσο πιο αποτελεσματικής ακριβώς γιατί φαντάζει ως ελεύθερη επιλογή. Έχουμε άραγε αναρωτηθεί ποτέ γιατί ένας άνθρωπος χωρίς κανένα ταλέντο, ή ακόμη κοινωνικά και ηθικά απορριπτέος, να μας είναι αδιάφορος ή να μας προκαλεί ακόμη και αποστροφή; Ίσως ή μάλλον ακριβώς γιατί δεν θα μπορούσε σε καμία περίπτωση να διαφημιστεί. Μέσα στον κυκεώνα που δημιουργεί η διαφήμιση χάνουμε κυριολεκτικά τα αυγά και τα πασχάλια, αλλά είναι τρομερό να σκεφτεί κανείς πως οποιοσδήποτε άνθρωπος ή το οποιοδήποτε πράγμα αποκτά αξία μόνο σε περίπτωση που προσφέρεται για διαφήμιση.

Αν το 99% των ανθρώπων επιδιώκει να καταξιωθεί κοινωνικά, δεν είναι γιατί το διακρίνει μια διάθεση προσφοράς. Είναι γιατί διαφημιζόμενο θα υπάρξει ανετότερα. Με συνέπεια να μας γίνεται ύποπτος ο μοναχός που δεν θέλει να τον ξέρει κανείς (άρα η διαφήμιση δεν τον χρειάζεται), ενώ λάμπει στα μάτια μας ως χρυσάφι ο σταρ που, όσο σπουδαίος κι αν είναι, δεν γίνεται να υπάρξει χωρίς διαφήμιση. Με τον τρόπο όμως αυτό, η έννοια πως για να διαφημίζεται κάτι δεν γίνεται παρά να αντιπροσωπεύει μια μικρή ή μεγάλη αξία και η πάση θυσία διάσωση του εαυτού μας μέσα σ΄ έναν κόσμο που χάνεται, γίνονται το ίδιο ακριβώς πράγμα. Το αίσθημα της ασφάλειας που δημιουργεί η ψευδεπίγραφη ωστόσο, λόγω διαφήμισης, καταξίωση, το παραλαμβάνει η ασφαλιστική εταιρεία και προσπαθεί να το κάνει ακόμη μεγαλύτερο ώστε να αξίζει να επιζήσει κανείς μέσα σ΄ έναν κόσμο που χάνεται για όλους τους άλλους.

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η Λέξη».