Επιφυλλίδα

«Ντυμένος μες στην πίστι του σεμνότατα»
ΤουΘανάση Θ. Νιάρχου

Συμπληρώνονται στις 20 Ιουλίου είκοσι χρόνια από τον θάνατο του Γιάννη Τσαρούχη αλλά κι εκατό χρόνια, το 2010, από τη γέννησή του. Σκεφτήκαμε, λοιπόν, να ειπωθούν μερικά πράγματα για τον δημιουργό των «Τεσσάρων Εποχών», πρώιμα, ίσως, σε σχέση με τις επετείους αλλά για έναν πολύ ουσιαστικό λόγο που δεν έχει καμιά σχέση με την ταπεινή έννοια της «πρωτιάς». Όσο κι αν ο αλησμόνητος Τάσος Λιγνάδης είχε εκφράσει ενδοιασμούς για το κατά πόσον ο τίτλος ενός βιβλίου του «Ως στρουθίον μονάζον επί δώματος» τον εξέφραζε πραγματικά. Η αλήθεια ωστόσο είναι πως ουδέποτε δημιουργός στην Ελλάδα (τουλάχιστον τα τελευταία πενήντα χρόνια, όσο μπορούμε να γνωρίζουμε) διατήρησε απέναντι στη δημοσιότητα μια τόσο καχύποπτη στάση, ενώ η κριτική του γι΄ αυτήν παρέμεινε, ώς την τελευταία του στιγμή, τόσο σαρκαστική και πνευματικά διαυγής, ώστε δεν αλλοίωνε στο ελάχιστο το έργο του.

Και προπαντός, αύξανε απέραντα την εκτίμησή του για καλλιτέχνες που είχανε στερηθεί τη δημοσιότητα που «απολάμβανε» ο ίδιος. Σε σύγκριση μάλιστα με τον ίδιον τούς έβγαζε το καπέλο γιατί τους θεωρούσε ηθικά πολύ ισχυρότερους απ΄ ό,τι λογάριαζε τον εαυτό του. Αν της παραχωρήθηκε της δημοσιότητας, όταν πια είχε γίνει μόδα, δεν ήταν γιατί την απολάμβανε στο ελάχιστο (υπήρξε ο πιο αντικαριερίστας, με την πιο αντισυμβατική έννοια, καλλιτέχνης). Ήταν γιατί είχε πια την ευχέρεια πράγματα που τον λοιδορούσαν γι΄ αυτά όταν δεν είχε ακόμη καταξιωθεί, τώρα να εκστασιάζονται όλοι με την προκλητικότητά τους. Η μεγάλη δημοσιότητα του Γιάννη Τσαρούχη αποκάλυπτε τις αντιφάσεις και τα εγκλήματα της μικροαστικής μας κοινωνίας καθώς στην ερώτηση «κατά πόσον είναι ομοφυλόφιλος», η απάντησή του «όσο όλοι οι Έλληνες» ενώ κανονικά θα έπρεπε να έχει ξεσηκώσει θύελλα από διαμαρτυρίες, τώρα να εκφράζουν οι πάντες την εκτίμησή τους για την ευφυΐα του.

Αν λογάριαζε τη δημοσιότητα ως ασυλία, δεν θα είχε τρομοκρατηθεί όταν το 1985 κατηγορήθηκε άδικα, ασύστολα και ασύστατα για κλοπή βυζαντινών εικόνων. Κι αν δεν υπήρχε η προστατευτική, από μας τους ίδιους, λογοκρισία για ανθρώπους που έχουμε γνωρίσει και αγαπήσει, αλλά έχουν στο μεταξύ φύγει, θα άξιζε τον κόπο να γίνει γνωστή η φράση που είχε πει ο Σταμάτης Φασουλής στη Μελίνα Μερκούρη δυο μέρες πριν από τη δίκη του Γιάννη Τσαρούχη. Ο καλλιτέχνης που απολάμβανε την αφή του βερίκοκου όσο τον Θεόφιλο και τον Ματίς, δεν ήταν ένα συγκεκριμένο πρόσωπο που συνέβαινε να φέρει το όνομα «Γιάννης Τσαρούχης». Ήταν αυτός καθαυτός μια περιπέτεια της ύπαρξης, που είχε ξεκινήσει αιώνες πριν, για να καταλήξει σε μια μορφή που ανάδινε τη διάρκειά της καθημερινά, συνεσταλμένα, απερίτμητα. Η μεγαλοσύνη (και όχι το μεγαλείο) του Γιάννη Τσαρούχη ήταν ακριβώς πως, παρά τα όσα του επιδαψιλεύανε, ο ίδιος συνειδητοποιούσε τον εαυτό του «ως έναν άνθρωπο που προσπαθούσε να κάνει όσο καλύτερα μπορεί τη δουλειά του».

Εύκολα συνεικάζει κανείς με ποιες καλλιτεχνικές μορφές συνέκρινε τον εαυτό του ώστε να στέκεται μπροστά στο έργο του, με περίσκεψη και ανησυχία, αν και κατά πόσον αξίζει το έργο αυτό, ώστε να πει κάποτε πως «το μόνο που υπήρξα στη ζωή μου είναι ένα πνεύμα αντιλογίας». Αν ο Τσαρούχης έχει πάρει ή πρόκειται να πάρει μια θέση στην ιστορία, είναι γιατί δούλεψε πάντα ερήμην της και το περιδεές πρόσωπό του μπροστά στο άδειο χαρτί, καμβά ή μουσαμά έδειχνε πως η όποια αναγνώριση ή λύση του προβλήματος την ώρα που εργαζόταν, ήταν για τον ίδιον η οριστική καταξίωση. Επειδή ακριβώς δεν ήταν η οίηση της απήχησής του εκείνη που τον καθόριζε, αλλά αντίθετα η συστολή μη τυχόν παρεξηγηθεί κανείς ως προς αυτό που κουβαλάει, έτσι ώστε η ειλικρίνεια να γίνεται αμεσότερα αντιληπτή σ΄ έναν άνθρωπο που δεν διαθέτει καμιά απολύτως περγαμηνή.

Γεγονός που τον έκανε να μην παραπέμπει και να μην τεκμηριώνει τα λόγια του με ρήσεις διαπρεπών καλλιτεχνών, αλλά γνωστών μόνο στον ίδιο ανθρώπων, όπως αίφνης στη μητέρα ενός συστρατιώτη του στο αλβανικό μέτωπο, ή στον γνωστό μιας νοσοκόμας που τον είχε για ένα διάστημα φροντίσει.

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η Λέξη».