Ο μαρξισμός ως εργαλείο σκέψης

Το «χορικό» σχόλιο του Αγγελόπουλου είναι βέβαια σημειολογικά πολύσημο και γι΄ αυτό θα μείνω σε μία μόνο αναφορική του ερμηνεία. Εξάλλου δεν ρισκάρω ερμηνευτικά πέρα από τα όρια που θέτει η ταινία, αφού κεντρικό και δραματικό της υπόβαθρο είναι η πορεία, τα λάθη και η τραγωδία της Αριστεράς, όχι μόνο της ελληνικής.

Ρισκάρω λοιπόν: Και δεν είμαι εγώ, βέβαια, που θα χαρακτηρίσω πρώτος τον μαρξισμό εργαλείο σκέψης. Αυτό το εργαλείο, που κατασκευάστηκε από τον εφευρέτη του για να μελετήσει τον καπιταλισμό και τη Βιομηχανική Επανάσταση, το τραπεζικό σύστημα και την ιδιοκτησία των παραγωγικών μέσων, δηλαδή τις κοινωνίες της Δύσης και κυρίως την αγγλική και την αμερικανική (θυμίζω πως ο Μαρξ είναι ο ιδρυτής του Αγγλικού Εργατικού Κόμματος και πέθανε εξόριστος στην Αγγλία, όπου και ο τάφος του), χρησιμοποιήθηκε από τον Λένιν ως εργαλείο, θεωρητικό μοντέλο, για την εγκατάσταση μαρξιστικού καθεστώτος σε μια μη βιομηχανική χώρα, τη Ρωσία, και σε μια πληθώρα λαϊκών Δημοκρατιών, οι περισσότερες από τις οποίες βρίσκονταν στην αγροτική και ποιμενική τους περίοδο. Από τον Στάλιν το εργαλείο μεταλλάχθηκε, έμεινε μόνο το όνομα και από επαναστατικό όργανο μετατράπηκε σε γραφειοκρατία, ιεραρχία, λογοκρισία τυραννίδα και νομενκλατούρα στελεχών. Το επιστημονικό εργαλείο του Μαρξ και η ουσιαστική του λειτουργικότητα εγκαταλείφθηκαν στο σκοτάδι και την ανυποληψία, αν δεν αποτέλεσαν και ρετσινιά προδοσίας (ίδε Τρότσκι) με τίμημα τον θάνατο. Οι ήρωες του Αγγελόπουλου είναι απομονωμένοι στην Τασκένδη όχι διότι είναι αστοί και αντιδραστικοί, αλλά διότι έχουν αντιρρήσεις για τις εφαρμογές της μεθόδου.

Και τι δηλοί το παρέμβλητο, τάχα αδιάφορο συμβάν, στο φιλμ; Όταν κάποιοι στο κενό ιδεών μετά τον θάνατο του Στάλιν και το 20ό Συνέδριο αποπειρώνται να ξαναδιορθώσουν, να αναθεωρήσουν το Όργανο Σκέψης του Μαρξ, ο πολιτικός επιστήμονας, ο νηφάλιος γνώστης της χρήσης των μεθόδων (στο φιλμ ο κουρδιστής τεχνικός του Αρμονίου) βεβαιώνει ότι το εργαλείο σκέψης δεν χρειάζεται ούτε επιδιόρθωση ούτε αναθεώρηση χρήσης, «παίζει», λειτουργεί ως έχει, γιατί ο κατασκευαστής του έχει προβλέψει να καλύπτει όλες τις αρμονικές μιας μουσικής γκάμας, άρα όλες τις εκδοχές και τις ποικιλίες της πολιτικής οικονομίας που ως εκ τούτου καθορίζει και τα πανωσηκώματα και τον «αέρα» και τις «αναμονές».