Όργανον ή περί μεθόδου

ΣΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΦΙΛΜ ΤΟΥ ΘΟΔΩΡΟΥ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΥ
«Η ΣΚΟΝΗ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ» ΟΠΟΥ
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΤΕΣΣΑΡΩΝ ΚΥΡΙΩΝ ΠΡΟΣΩΠΩΝ
ΚΙΝΕΙΤΑΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΗΜΕΡΑ ΠΟΥ
ΠΕΘΑΝΕ Ο ΣΤΑΛΙΝ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΑΡΑΜΟΝΗ ΤΗΣ
ΕΙΣΟΔΟΥ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΜΑΣ
ΣΤΟΝ 21οΑΙΩΝΑ, ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΙΑ ΣΚΗΝΗ,
ΣΧΕΔΟΝ ΠΑΡΕΜΒΛΗΤΗ, ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΑΜΕΣΗ,
ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ
ΗΡΩΩΝ, Η ΟΠΟΙΑ ΟΜΩΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ ΣΑΝ
ΧΟΡΙΚΟ, ΣΑΝ ΕΝΑ ΣΧΟΛΙΟ ΠΑΝΩ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ
ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΣΑΝ ΣΥΣΣΩΡΕΥΜΕΝΗ
ΠΕΙΡΑ ΤΟΥ ΠΥΚΝΟΥ ΧΡΟΝΟΥ
Η Ελληνίδα πολιτική πρόσφυγας και ο Γερμανοεβραίος πολιτικός εσωτερικός εξόριστος βρίσκονται στην Τασκένδη, σ΄ ένα θλιβερό αρχιτεκτονικά πόλισμα, όπου ο χρόνος έχει σταματήσει, εκεί γύρω στο τέλος του Πολέμου. Ο Γερμανοεβραίος ως γερμανομαθής καλείται να παρουσιαστεί στο μισοερειπωμένο πολιτιστικό κέντρο της πόλης, όπου συσσωρεύονται φύρδην μίγδην σκεπασμένα από σκόνη χρόνων διάφορα πράγματα.

Στον τοίχο όμως διακρίνεται το σύστημα σωλήνων ενός αρμονίου, ενός Οργάνου, πράγμα που σημαίνει πως πιθανόν ο χώρος παλιά θα μπορούσε να είναι αίθουσα συναυλιών ή προτεσταντική εκκλησία (;). Ένας γέροντας επιστάτης εκεί, ίσως ξεχασμένος διευθυντής, παρουσιάζει στον Γερμανοεβραίο πολιτικό εξόριστο έναν Γερμανό επισκευαστή και τεχνικό αρμονίων, με σκοπό να λειτουργήσει ως διερμηνέας, αφού μετά την πτώση του Στάλιν, όπως τεκμαίρεται, δίδεται εντολή να επιδιορθωθεί το Όργανο. Όταν ο εξόριστος εξηγεί στα γερμανικά στον τεχνικό τον σκοπό που εκλήθη, ο τεχνικός δηλώνει πως το μουσικό αυτό μνημείο δεν παρουσιάζει καμιά βλάβη, είναι έτοιμο να χρησιμοποιηθεί. Ο διευθυντής όταν ακούει στα ρωσικά τις απαντήσεις του τεχνικού μέσω του εξορίστου, απορεί και αναφέρει πώς είναι, τάχα δυνατόν, να λειτουργεί το Αρμόνιο, αφού τελευταία φορά που έπαιξε ήταν στους γάμους ενός τσαρικού πρίγκιπα;

Ο τεχνικός προς επίρρωση όσων βεβαιώνει, αφού σκουπίσει με το μανίκι του από το πληκτρολόγιο τη σκόνη 40 χρόνων (βρισκόμαστε στο 1956) κάθεται στο σκαμπό και παίζει μια μπατούτα από μια καντάτα του Μπαχ. Ο ήχος του μεγάλου κάντορα πλημμυρίζει το πολιτιστικό νεκροταφείο της σοβιετικής πρωτεύουσας του Καζαχστάν. Ένας επιπόλαιος θεατής της ταινίας του Αγγελόπουλου θα μπορούσε να θεωρήσει τελείως περιττό, δραματουργικά, το παρέμβλητο αυτό συμβάν, αφού ούτε παράγεται από τα προηγηθέντα γεγονότα ούτε οδηγεί, ερμηνεύει και καθορίζει τη δράση, τον ψυχισμό και τα κίνητρα των ηρώων.

Προσωπικά πιστεύω πως το «χορικό» αυτό είναι καθοριστικό κλειδί για όσα επιθυμεί να υποβάλει ο δημιουργός μέσω της ταινίας του και αποτελεί τον ιδεολογικό πυρήνα της αφήγησης, αλλά και της εν γένει ιστορίας του πολιτισμού.

Παρέμβλητα κι εγώ θυμίζω πως όταν ο Αριστοτέλης μεταφράστηκε στη Δύση από τα αραβικά στα λατινικά, μετά την αραβική διείσδυση στην Ισπανία, οι σχολαστικοί λεγόμενοι φιλόσοφοι συστηματοποιώντας τα έργα του και προσπαθώντας να δημιουργήσουν έναν οδηγό για παιδευτικότερη μελέτη τους, τα κατέταξαν σε μια σειρά που να διευκολύνει την κατανόησή τους.

Τα «λογικά» έργα του θεμελιωτή της «Λογικής», επτά τον αριθμό, τα ονόμασαν συλλήβδην «Όργανον», αφού η Λογική όντως ήταν (και είναι) το εργαλείο μελέτης και μεθοδικής ερμηνείας όλων των επιστημών.

Μέσα σ΄ αυτή τη λογική, η Δύση κληρονόμησε την αριστοτελική σκέψη από τους σχολαστικούς και τη χρησιμοποίησε στη συγκρότηση και την οικοδόμηση των επιστημονικών αλλά και των δογματικών (δυστυχώς, αφού ο Αριστοτέλης δεν μπορούσε να διαμαρτυρηθεί, όντας ο αντιδογματικότερος των φιλοσόφων) θρησκευτικών χριστιανικών αιρέσεων. Σημειώνω πως το Βατικανό και η ιεραρχία του δομούνται με το αριστοτελικό λογικό παραγωγικό σχήμα με Γενικότατο Γένος τον Πάπα, ως αλάθητο!

Ο Μεγάλος Κάντορας ο Μπαχ, ακολουθώντας τη παλιότερη μέθοδο του Πυθαγόρα που κούρδισε τον κανόνα που μεταλλάχτηκε σε βυζαντινό ψαλτήρι (και διαπασών) και αργότερα ως κανονάκι, κούρδισε το καλά συγκερασμένο κλειδοκύμβαλο και ως μέγα μοντέλο το Όργανο, το Αμόνιο, που η μουσική του κλίμακα είναι τόσο ευρεία ώστε μπορούν να κουρδίζονται όλα τα άλλα μουσικά όργανα ώστε να συνηχούν και να «συμφωνούν».

Αν μού επιτρέπεται άλλη μια φορά να καταφύγω στη φιλολογική μου «διαστροφή», η λέξη αρμόνιο, από την ελληνική λέξη αρμονία άλλωστε, ετυμολογείται μαζί με τις λέξεις αρμός, αριθμός, άρμα, αρετή και τη λατινική ars-artis (τέχνη) από μια ινδοευρωπαϊκή ρίζα-αρ* που σημαίνει, ακριβώς, συνταιριάζω, δομώ κ.τ.λ.

Ύστερα από αυτή τη «σχολαστική» σαφώς περιοδεία στην ιστορία λέξεων και εννοιών, ας ξαναγυρίσουμε στην ταινία του Αγγελόπουλου και στη σημασία της σκηνής που περιέγραψα παραπάνω.

Ένα μουσικό όργανο που είχε συνδεθεί στη συνείδηση των ανθρώπων με μια ορισμένη κουλτούρα, μουσική αλλά και γενικά πολιτιστική, άρα και κοινωνική, πολιτική, θρησκευτική, έπειτα από μια επαναστατική ανατροπή εγκαταλείπεται, περιφρονείται και αφήνεται στη λεηλασία του χρόνου. Όταν κάποια εποχή αλλάζουν τα πράγματα και η επαναστατική κουλτούρα και οι απαγορεύσεις της καταρρέουν με αποτέλεσμα ένα πολιτιστικό κενό, αναζητείται ένα άλλο πολιτιστικό σωσίβιο. Σ΄ αυτές τις περιπτώσεις δημιουργείται και μια κίνηση επιστροφής στις «ρίζες». Και τότε συχνά με έκπληξη ανακαλύπτουν οι άνθρωποι πως παλαιές αξίες, εγκαταλειμμένα εργαλεία και όργανα, συκοφαντημένες μέθοδοι, είναι ακόμη ζωντανά, λειτουργικά και συχνότατα σωτήρια μέσα επανασύνδεσης με τις αξίες, τις αρχές και τις ιδέες του παρελθόντος.