Ελληνικό κλειδί στις ΗΠΑ

Ποιητική του κράματος.

Έτσι θα χαρακτήριζε ο Καβάφης το επιτυχημένο concept που διέπει το Πρόγραμμα Ελληνικών Σπουδών του αμερικανικού Πανεπιστημίου Πρίνστον, κοντά στη Νέα Υόρκη. Ένα πρόγραμμα- πρότυπο που θα γιορτάσει σε λίγους μήνες τα 30 του χρόνια κι έχει να υπερηφανεύεται ότι διαμόρφωσε και ενεργοποίησε μια νέα επιστημονική γενιά, ευαισθητοποιημένη στα ελληνικά πράγματα. Η δυναμική του Προγράμματος είναι ισχυρότερη από το άθροισμα των επιμέρους δραστηριοτήτων του (συλλογή- αξιοποίηση αρχείων, πολύμηνες προσκλήσεις επισκεπτών ερευνητών, υποτροφίες σε δόκιμους συγγραφείς ή καλλιτέχνες, επιστημονική- ερευνητική δράση στην Ελλάδα, εκθέσεις, σύνθετα προπτυχιακά και μεταπτυχιακά μαθήματα). Κι αυτό, επειδή ο εμπνευστής και διευθυντής του, ο Δημήτρης Γόντικας, το οργάνωσε εξαρχής, «σαν χωνευτήρι πολλαπλών διαλόγων, συνεχούς διαπραγμάτευσης της σχέσης παρελθόντος – παρόντος και διεπιστημονικών συγκερασμών, μεταξύ ειδικών απ΄ όλο τον κόσμο». Αυτό σημαίνει ότι το Ρrogram of Ηellenic Studies καλύπτει τόσο την αρχαιότητα και το Βυζάντιο όσο και τη νεώτερη και σύγχρονη Ελλάδα, ότι δεν είναι ένα γκέτο Ελλήνων και φιλελλήνων, ότι δεν έχει στενά εθνοκεντρικό χαρακτήρα και ότι ο Ελληνισμός μελετάται στα ευρύτερα μεσογειακά- ευρωπαϊκά- διασπορικά του συμφραζόμενα. Δεν διδάσκεται λ.χ. η Νεοελληνική Ιστορία ως μάθημα αυτόνομο, αλλά μελετάται η Ελλάδα στο βαλκανικό ή το οθωμανικό της πλαίσιο κ.ο.κ. Αποτέλεσμα αυτής της αντίληψης είναι φυσικά η απουσία εξειδικευμένων φιλολογικών λ.χ. μαθημάτων- κάτι για το οποίο οι νεοελληνιστές των ελληνικών πανεπιστημίων μέμφονται γενικότερα τους «Αμερικανούς».

Αλλά όπως μου έλεγε ο Δ. Γόντικας, «οι θεσμικά αυτόνομες νεοελληνικές σπουδές δεν είναι βιώσιμες στην Αμερική σήμερα». Υπάρχουν φυσικά εστίες ελληνικών σπουδών και σε άλλα αμερικανικά πανεπιστήμια- η έδρα Σεφέρη στο Χάρβαρντ, η έδρα Καβάφη στο Μίσιγκαν, οι ελληνιστές του Κολούμπια, οι ιστορικοί της νεώτερης Ελλάδας στο Σαν Ντιέγκο, οι Έλληνες πολιτικοί επιστήμονες στο Γέιλ- όμως πουθενά αλλού στις ΗΠΑ δεν υπάρχει ελληνικό πρόγραμμα με τέτοια κλίμακα, εύρος, συγκρότηση, ευελιξία και ακτινοβολία, όπως αυτό του Πρίνστον. Κι αυτό, όχι επειδή έκανε κάτι το ελληνικό κράτος αλλά επειδή υπήρξε ένας ευεργέτης, ο Στάνλεϊ Σίγκερ – Έλληνας πολίτης σήμερα- που το 1979 έδωσε μια γενναία προίκα στο Πρίνστον γι΄ αυτόν τον σκοπό. Τον οποίο ανέδειξαν οι ικανότητες του Γόντικα και η πλαισίωσή του από γνωστούς οραματιστές ελληνιστές, όπως ο Α. Νεχαμάς ή ο Έ. Κίλι.

Είναι λοιπόν ο άνθρωπος- κλειδίσ΄ αυτήν την υπόθεση, ο 54χρονος Δημήτρης Γόντικας. Με όραμα, «μύτη», επιμονή, ιδανικός στο να εμπνέει συνεργασίες και διάλογο. Το μυστικό του όπλο είναι ότι λειτουργεί αθόρυβα και το πιο εντυπωσιακό είναι ότι ως ακαδημαϊκός- διοικητικός «μάνατζερ» είναι αυτοδίδακτος! Ειδικευμένος στη φυσική, τα ενεργειακά συστήματα και το περιβάλλον, με σπουδές στο Πρίνστον, το ΜΙΤ και το ΝΥU, είχε από φοιτητής ενδιαφέρον για τα της κουλτούρας, παρακολούθησε μαθήματα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας του Γ. Π. Σαββίδη και του Έ. Κίλι, και επιστρατεύθηκε από το Χάρβαρντ ως βοηθός στα μαθήματα Νεοελληνικής Γλώσσας, ώσπου τον «τσίμπησε» το Πρίνστον που του ανέθεσεκαιτην οργάνωση ενός προγράμματος αντάξιου της προικοδότησης Σίγκερ. Έτσι, σε μια εποχή που η Κλασική Αρχαιότητα κυριαρχούσε στις ελληνικές σπουδές διεθνώς, ο Γόντικας εγκαινίασε αυτό το πρόγραμμα που αρνιόταν τον κατακερματισμό του ελληνικού επιστημονικού πεδίου.

Και πέτυχε διάνα! Οι περίπου 100 μεταπτυχιακοί φοιτητές που έχουν πάρει διδακτορικό από εκεί, έχουν απορροφηθεί κατά 90% σε ακαδημαϊκά πόστα σε όλον τον κόσμο. Και οι μεταδιδακτορικές υποτροφίες του Πρίνστον έχουν «γεννήσει» περί τα 60 επιστημονικά έργα. Σήμερα ειδικότερα είναι στα σκαριά 40 διδακτορικά. Κι αν πάει κανείς στο Πρίνστον αυτόν τον καιρό, θα βρει 10 Έλληνες καθηγητές και πάνω από 250 φοιτητές στις Ηellenic studies σε σύνολο 6.500 και θα μπορεί να ανατρέξει λ.χ. στα αρχεία του Κώστα Σημίτη περί δικτατορίας. Κι όμως ο Γόντικας δεν καβαλάει καλάμι!

Πώς μπορεί η σύγχρονη Ελλάδα να αυξήσει την επιρροή τηςστον διεθνή στίβο; Η στήλη αυτή επί χρόνια υποστήριζε τη χρηματοδότηση νεοελληνικών εδρών στο εξωτερικό, όμως ο Δημήτρης Γόντικας έχει διαφορετική άποψη. «Τι να την κάνεις μια έδρα με λίγους φοιτητές ή σε ένα πανεπιστήμιο που αδιαφορεί για τις αξίες του ελληνικού πολιτισμού; Πιο σημαντικό είναι να προκαλέσεις το ουσιαστικό, βιωματικό και μακροχρόνιο ενδιαφέρον για τις ελληνικές σπουδές, δουλεύοντας από κάτω προς τα πάνω, όπως προσπαθούμε στο Πρίνστον: όταν προηγούνται οι άνθρωποι και το διδακτικό- ερευνητικό έργο, οι δομές και οι έδρες έπονται ως φυσικό επακόλουθο. Η Ελλάδα χρειάζεται μια νέα ελίτ, όχι μόνο στα πανεπιστήμια αλλά και στον δημόσιο βίο. Και επειδή δεν είναι τόσο πλούσιο το ελληνικό κράτος, θα ήταν πιο αποτελεσματικό να επενδύσει άμεσα σε νέους ανθρώπους και νέες ιδέες. Να δώσει περισσότερες, ανταγωνιστικές και γενναιόδωρες υποτροφίες σε Έλληνες για σπουδές σε ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες και να προσφέρει ευκαιρίες σε ξένους φοιτητές να παρακολουθήσουν προγράμματα ελληνικών σπουδών στην Ελλάδα. Πρόκειται για μια πολιτική μακροχρόνια δηλαδή, όχι για κινήσεις “βιτρίνας”. Διότι οι Έλληνες συχνά ενοχλούμε: όταν λειτουργούμε ως κοσμοπολίτες, προκαλούμε δυσπιστία· όταν είμαστε ελληνοκεντρικοί, κάποιοι μας βλέπουν στερεοτυπικά ως εθνικιστές. Αν όμως δουλέψουμε αθόρυβα και συστηματικά, με γνώμονα την ποιότητα και τις ανθρωπιστικές αξίες, μπορεί και να κερδίσουμε, να συμμετέχουμε ισότιμα και ενεργά ως πολίτες στο παγκόσμιο γίγνεσθαι!». Μήπως έχει δίκιο;