Η μαγεία του ακατανόητου

Μου συνέβη πριν από πολλά χρόνια με την «Κόκκινη έρημο» του Αντονιόνι και τον «Τρελό Πιερό» του Γκοντάρ. Μου συνέβη και τώρα με την αριστουργηματική υπαρξιακή κατάδυση του Τσάρλι Κάουφμαν και τη «Συνεκδοχή της Νέας Υόρκης» (Synecdoche Νew Υork). Η μαγεία του ακατανόητου με είχε καρφώσει επί δύο ώρες χωρίς να καταλάβω γρι!

Συνήθως, ό,τι δεν καταλαβαίνουμε, το υποτιμάμε και το προσπερνάμε. Ομφαλοσκοπεί- λέμε- αυτός ο καλλιτέχνης, ο τρελός. Κάνει ταινίες για την παρέα του και τον εαυτό του. Συνήθως, λέμε πως το απόλυτο κριτήριο της μεγάλης τέχνης είναι το δύο το καλό. Δηλαδή, η ταινία να είναι απλή και προσβάσιμη για τον απλό και ταυτόχρονα σύνθετη με πολλά επίπεδα για τον δύσκολο θεατή, τον απαιτητικό.

Και με τα δύο συμφωνώ. Όπως και με ένα τρίτο. Οι εξαιρέσεις επιβεβαιώνουν τον κανόνα τον γενικό. Και μια από τις μεγάλες, δισθεόρητες, θηριώδεις εξαιρέσεις είναι αυτή η σαρωτική, υπαρξιακή κατάδυση του Τσάρλι Κάουφμαν .

Δύο τα κριτήρια που ξεχωρίζουν την άχρηστη, σκουριασμένη ομφαλοσκόπηση από το αληθινό, καλλιτεχνικό γεγονός. Το πρώτο είναι ο ναρκισσισμός. Ωραίες εικόνες που όμορφα καίγονται από ένα άδειο, επαναλαμβανόμενο περιεχόμενο χωρίς σκοπό. Σας λέει τίποτα αυτό;

Ο τελευταίος Αγγελόπουλος είναι κάτι σαν αυτό. Το δεύτερο κριτήριο είναι η σύγχυση ως αυτοσκοπός. Σύγχυση που προκαλείται από τη σύγχυση του καλλιτέχνη. Ενός καλλιτέχνη που προκειμένου δημοσίως να δικαιωθεί, πλασάρει το δικό του μπέρδεμα ως ύψιστη τέχνη. Εδώ είναι που την πατάνε οι τάχα μου δύσκολοι και απαιτητικοί. Δεν κατάλαβες- σου λένε- επειδή είσαι αγράμματος περί την Τέχνη. Τρίχες. Ούτε εκείνοι έχουν καταλάβει. Απλώς αναπαράγουν μπουρδολογίες και αμπελοφιλοσοφίες.

Η «Συνεκδοχή», τίποτα από τα δύο. Ίχνος ναρκισσισμού. Ούτε σταγόνα επεισοδίου εγκεφαλικού. Ομολογώ. Το γεγονός είναι ιστορικό. Από την Αμερική της βιομηχανίας και της τυποποίησης η πρωτοπορία η κινηματογραφική. Γιατί είναι απίστευτο έως εξωφρενικό να επενδύονται έστω και ελάχιστα από αυτή τη χώρα σε μια ταινία που δεν τηρεί καμία, μα καμία αφηγηματική, ακαδημαϊκή, ή όπως αλλιώς θέλετε να την πείτε, συνταγή. Ούτε μισή!

Ο Τσάρλι Κάουφμαν («Στο μυαλό του Τζον Μάλκοβιτς»- 1999), ίσως η κορυφαία μεγαλοφυΐα που μας έχει προκύψει τα τελευταία χρόνια από τη γενιά (κυρίως) των σεναριογράφων του american cinema. Καταστρατηγεί όλους τους κανόνες και όλες τις προδιαγραφές και μετατρέπει όλο το μήκος του σελιλόιντ σε προσωπική εξομολόγηση, γραμμένη με το χέρι.

Για να καταλάβετε, είναι σαν ο Φεντερίκο Φελίνι του «8 1/2» χωρίς όμως ιταλικές φανφάρες, ο Ίνγκμαρ Μπέργκμαν έξω από την προσωπική του φυλακή και ο Γούντι Άλεν με εντελώς μαύρο χιούμορ, να συγκεντρώθηκαν όλοι μαζί σε αυτό το κοκτέιλ της συνεκδοχής. Μια ποταμιαία υπαρξιακή μελαγχολία που προέκυψε ύστερα από κρίση δημιουργίας και από μείγμα φαντασίας, παράνοιας και επιθανάτιου, εσωτερικού ρόγχου. Η αρχή και το έρεβος μιας χαραμισμένης ζωής.

Μια ατελείωτη εσωτερική ταραχή που όσο εγώ, ο εξωτερικός παράγοντας, προσπαθώ να το αγγίξω τόσο αδυνατώ να το αποκωδικοποιήσω. Ένα παραλήρημα που μέσα στην αφοπλιστική ειλικρίνειά του προσπερνάει και γκρεμίζει όλους τους κώδικες γραφής, ανάγνωσης και ερμηνείας πάνω στις οποίες στηρίχτηκαν οι περισσότερες ταινίες.

Γι΄ αυτό είναι προσωπικό. Γι΄ αυτό είναι εξομολογητικό. Γι΄ αυτό είναι αυθεντικό.

Γράφω, διατυπώνω και εκφράζομαι όπως ακριβώς το αισθάνομαι. Το γράμμα ενός νεκρού. Καλλιτεχνικά, δημιουργικά, αισθηματικά, ερωτικά, κοινωνικά. Τι γενναιότητα, να αποκαλυφθείς και να γυμνωθείς. Για να το νιώσεις, πρέπει μέσα του να χαθείς. Κυρίως, σταμάτα να προσπαθείς να καταλάβεις. Μόνο έτσι θα ευλογηθείς. Ίσως το αισθητικό αριστούργημα της χρονιάς! Με δυο λόγια:

Ο Κέιντεν Κόταρντ (Φίλιπ Σέιμουρ Χόφμαν), θεατρικός συγγραφέας, ενώ σχεδιάζει το ανέβασμα ενός έργου, κάνει βουτιά στον εαυτό του παρέα με τα αδιέξοδά του και την αδυναμία του να υπάρξει, να αγγίξει, να αισθανθεί, να πιστέψει και να ζήσει. Ως καλλιτέχνης και άνθρωπος. Μια βουτιά που καταλήγει στον πάτο του βυθού.

Έτσι, σε μια διαρκή ασφυξία, μετατρέπει το ρεαλιστικό σε φανταστικό, το υποθετικό σε αληθινό και το θεατρικό σε βίωμα προσωπικό. Και τούμπαλιν. Ουδείς, ούτε αυτός, γνωρίζει ποιο το χειροπιαστό, ποιο το απωθημένο και ποιο το φανταστικό. Έτσι μπερδεύονται- με αρμονία και αφηγηματική ροή- τρία επίπεδα. Η υποθετική σκηνοθεσία. Η ζωή που έζησε μέχρι εδώ.

Και η μελαγχολική επιθυμία να συναντηθεί με τον θάνατο. Και έτσι έξι γυναικεία πρόσωπα μπαίνουν, βγαίνουν, διασχίζουν, αναμοχλεύουν, καθορίζουν και καθορίζονται από αυτόν. Η Σαμάνθα Μόρτον, η Μισέλ Ουίλιαμς, η Κάθριν Κίνερ, η Έμιλι Γουότσον, η Νταϊάν Γουίστ και η Τζένιφερ Τζέισον Λι.

Όλα είναι αληθινά. Τίποτα δεν είναι αληθινό!

«Η συνεκδοχή της Νέας Υόρκης»

Το «8 1/2» του Τσάρλι Κάουφμαν Υπαρξιακή κατάδυση Απόλυτη πρωτοπορία Ακατανόητο αλλά μαγικό

ΒΑΘΜΟΙ = 10

(με τόνο)

{{{ video }}}

Ο «Σημαδεμένος» έρχεται από τη Γαλλία

Συμπτώσεις μιας προκλητικής και δημιουργικής διαδρομής. Ο Αμερικανοεβραίος και σπουδαίος Τσάρλι Κάουφμαν στη «Συνεκδοχή της Νέας Υόρκης» αναφέρεται- πλαγίως και αμυδρώς- στο «8 1/2» του Ιταλού Φεντερίκο Φελίνι. Το ίδιο αναφέρεται, με την ηφαιστειώδη γκανγκστερική του περιπέτεια «Υπ΄ αριθμόν 1 δημόσιος κίνδυνος», στον «Σημαδεμένο» του Αμερικανού Μπράιαν Ντε Πάλμα και του 1983 ο δεξιοτέχνης Γάλλος Ζαν Φρανσουά Ρισέ, μόλις 42 παρακαλώ.

Ανατροπή όλων των προκαταλήψεων λοιπόν. Διότι η σαρωτική δράση, καμωμένη με υλικά που ξεπερνούν το «Μόναχο» του Σπίλμπεργκ και προσεγγίζουν επιδόσεις «Έντασης» του Μάικλ Μαν, προέρχεται από ταλέντο του film francais. Άρπα την τώρα, μύωπα του καναπέ. Γιατί όχι μόνο ο μάγκας κάνει ό,τι γουστάρει με το μικρό του δαχτυλάκι.

Γιατί όχι μόνο έχει αφομοιώσει το Σύμπαν του αμερικανικού σινεμά, εκείνου που είναι καμωμένου με σάρκα και οστά. Αλλά και γιατί, από την άλλη, προχωράει λίγο πιο πέρα την αισθητική του Ζαν Πιερ Μελβίλ, του αξεπέραστου Γάλλου με τις top ιστορίες σε όλη τη μυθολογία της αστυνομικής περιπέτειας («Ο δολοφόνος με το αγγελικό πρόσωπο», «Δεύτερη πνοή» και «Κόκκινος κύκλος», προμηθευτείτε τα από οπουδήποτε στο Δίκτυο με την πρώτη ευκαιρία). Για να το πω ακόμα πιο ωμά. Μπροστά σε αυτή την ταλεντάρα, ο Ταραντίνο είναι απλώς οδοντόπαστα!

Με υπότιτλο «L΄instinct de mort» (Το ένστικτο του θανάτου), το πρώτο μέρος- επακολουθεί συντόμως το δεύτερο- αποτυπώνει την εξωφρενική διαδρομή του Ζακ Μεσρίν (Βενσάν Κασέλ), του πιο απίστευτου μεγαλογκάνγκστερ όλων των γαλλικών χρονικών. Ένα αδίστακτο και ασυγκράτητο αρσενικό που μεγαλούργησε στις δύο μεταπολεμικές δεκαετίες, κυρίως στις αρχές του εξήντα. Σημαδεμένος εις τριπλούν.

Πρώτα, μέλος των ειδικών δυνάμεων των Γάλλων βασανιστών και εκτελεστών στο Αλγέρι του πενήντα. Ύστερα, κολλητός φίλος ενός κλεπταποδόχου και πρώην αξιωματικού, μέλους της παραστρατιωτικής οργάνωσης ΟΑS που σχεδίαζε να δολοφονήσει, ως προδότη, τον Ντε Γκωλ (Ζεράρ Ντεπαρντιέ). Και on top of that, γόνος από πατέρα συνεργάτη των Γερμανών κατακτητών. Το σώμα της κυρίαρχης γαλλικής μεταπολεμικής εποχής, εμφυτευμένο στην περίπτωση ενός γκάνγκστερ. Γι΄ αυτό Scarface.

Γι΄ αυτό κυνικός, βίαιος, σαδιστικός και ταυτόχρονα θαρραλέος, γενναίος και ηρωικός. Και γι΄ αυτό ο Ζαν Φρανσουά Ρισέ καταφέρνει, χωρίς να το δηλώνει ρητορικά και εγκεφαλικά, να συγχρονίζει το υπαρξιακό με το κοινωνικό και το πολιτικό. Και τέλος, γι΄ αυτό στο βάθος του κήπου η τρέλα του Ζακ Μεσρίν ακουμπάει την ίδια τρέλα του Μισέλ Πουακάρ (Ζαν Πολ Μπελμοντό) στη μνημειακή ταινία «Α Βout de souffle» (Με κομμένη την ανάσα) του Ζαν Λικ Γκοντάρ, του 1959!

Τρία τα αξεπέραστα προτερήματα του Ρισέ. Το πρώτο, η θυελλώδης σκηνοθεσία χωρίς ίχνος από τα κουσούρια του γαλλικού σινεμά. Ούτε φλυαρία ούτε φιλολογία. Όλα καμωμένα με ιδρώτα και αίμα. Η φωτογραφία ολίγον θολή, δηλαδή «ερασιτεχνική» για να αποδίδει και να πείθει για την εποχή. Και η μηχανή να σκοπεύει σαν πολυβόλο γερμανικό στην απόβαση των Συμμάχων, όπου δεκάδες χιλιάδες έγιναν κιμά!

Σας βεβαιώνω, τη σκηνή της απομόνωσης στις φυλακές υψίστης ασφαλείας, αλλά κυρίως τη σκηνή όπου παρέα με έναν άλλο τρελό επελαύνουν εποχούμενοι εναντίον των φυλακών να απελευθερώσουν τους κρατουμένους, θα την υπέγραφαν άπαντες οι πρωτομάστορες του αμερικανικού σινεμά. Δεύτερο ατού, η σκηνογραφία και τα κοστούμια που αναπαριστούν την εποχή ως αυτοκόλλητοι του εξήντα.

Και τρίτο η περσόνα, η ερμηνεία και η ορμητική, φουριόζικη επίθεση του Βενσάν Κασέλ για την κατάληψη του θρόνου του βασιλιά των ζεν πρεμιέρ. Άντρακλας με τα όλα του. Ταινιάρα με τα όλα της. Οnly for men!

«Υπ΄ αριθμόν 1 δημόσιος κίνδυνος»

Ισοδύναμος του «Σημαδεμένου» Ισοδύναμος ο Βενσάν Κασέλ του Αλ Πατσίνο Ισοδύναμος ο Ζαν Φρανσουά Ρισέ του Μάικλ

Μαν

ΒΑΘΜΟΙ = 8

(Βlood, sweat and guns)

{{{ video }}}

Από τις πέντε η μία, πέφτουν τα ταμεία

«Για τα μάτια της Τουλπάν» (Τulpan). Από το Καζαχστάν ο αριστοτέχνης σκηνοθέτης με το όνομα Σεργκέι Ντβορτσεβόι (47 σήμερα). Αυτός μάλιστα. Να βλέπουν οι δικοί μας και να τρέχουν τα σάλια τους από τη ζήλεια. Το στόρι απλό σαν παραμύθι παιδικό. Μόλις ο Άσα επιστρέψει στη στέπα και τα βοσκοτόπια από τη στρατιωτική του θητεία, θα ερωτευτεί και θα ζητήσει για νύφη την όμορφη Τουλπάν. Από εκεί και πέρα η παράδοση, τα έθιμα, η άνυδρη φύση, ο έρωτας, ο σαρκασμός, ο λυρισμός και τα αισθήματα κάνουν τα μάτια μας να χορεύουν καντρίλιες με τη μαγεία. Παίζουν τα πάντα. Από την άμμο, τη σκόνη και τα πρόβατα μέχρι τις πέτρες. Σαν ο Θεός να κα τέβηκε από τον ουρανό και να έγινε σκηνοθέτης τρανός!

Βαθμοί = 7 «Μη με ξεχνάς»(Εl Ρasado). Εγώ; Ποτέ! Πώς να ξεχάσω τον Έκτορα Μπαμπένκο και το «Πισότε». Μπροστά σε αυτό το ηφαίστειο του 1981 το οσκαρικό «Slumdog Μillionaire» μοιάζει με χαλκομανία. Εκείνος ξέχασε το παρελθόν. Εδώ επιδίδεται σε οφθαλμοπορνεία με πρόβλημα ψυχολογικό και πρωταγωνιστή τον Γκαέλ Γκαρσία Μπερνάλ. Με τέσσερις υπάρξεις, παρακαλώ. Από τα κάτω προς τα πάνω.
{{{ video }}}
Με απόλυτο κριτήριο το σωματικό και διαστροφικό προσόν. Χειρότερη όλων, η Σοφία, η γκρινιάρα και σύζυγος του Μπερνάλ. Με δεύτερη την Βέρα, την κορμάρα (μανεκέν γαρ), τρίτη την Κάρμεν τη μεταφράστρια και τελευταία μια γυμνάστρια. Εμφανίζει και εξαφανίζει τις γκόμενες σαν να παίζει με τηλεκοντρόλ. Με ατάκες τάχα μου απελευθερωμένες, όπως «θα το βάλεις, θα χύσεις και τέλος» και «έφερα δονητή με δύο κεφάλια από Γερμανία να το βάζω μπρος και πίσω».

Βαθμοί = 2 «Κάτω από το μακιγιάζ σου».

Ελληνική παραγωγή με σκηνοθέτη τον Βαγγέλη Σεϊτανίδη. Όπου μια υπάλληλος (Άριελ Κωνσταντινίδη) επιστρέφοντας στο σπίτι χτυπάει και σκοτώνει ένα παιδί με το αυτοκίνητό της. Από εκεί και πέρα, η κοινοτοπία παριστάνει την πρωτοτυπία και η ταινία την… ταινία!

Βαθμοί = Κλαύ΄ τα Χαράλαμπε! «Crank 2: Ηigh voltage»των Μαρκ Νεβελντάιν και Μπράιαν Τέιλορ. Όπου- λέει- ο αρχηγός της κινέζικης μαφίας κλέβει την καρδιά του ήρωα και την αντικαθιστά με άλλη, που λειτουργεί με επαναφορτιζόμενη μπαταρία. Όλα να τα περιμένω από τον κόσμο αυτό!

Βαθμοί = Κλαύ΄ τα Χαράλαμπε 2 «Η επανάσταση των γαριφάλων»(Capitaes de Αvril). Η Μαρία Ντε Μεντέιρος υπογράφειτο 2000- μια ταινία για την πτώση της δικτατορίας στην Πορτογαλία τον Απρίλιο του 1974. Δεν την είδα γιατί προβολή σε αίθουσα δεν έγινε κι έτσι δεν ξέρω αν πρόκειται για κανονική κόπια ή για DVD.

Βαθμοί = Don΄t know!

Ο μπάτσος των μεταναστών

Και ερχόμαστε στα κανονικά. Δηλαδή, το Χόλιγουντ με δράματα ανθρώπινα και κοινωνικά. Τουτέστιν «Crossing over»- «Παράνομες πράξεις» ο τίτλος στα ελληνικά- με Χάρισον Φορντ, Ρέι Λιότα, Άσλεϊ Τζαντ και σκηνοθέτη τον Γουέιν Κρέιμερ.

Κάτι σαν ρεπλίκα της «Βαβέλ» με στιγμιότυπα από το τεφτέρι των αστυνομικών που καταδιώκουν τους λαθρομετανάστες εντός των ΗΠΑ. Όπου ο Χάρισον Φορντ με το πασίγνωστο ακατοίκητο βλέμμα είναι ο καλός μπάτσος των Αλβανών. Και όπου ο Ρέι Λιότα, ως υπάλληλος του Τμήματος Αλλοδαπών, παντρεμένος με την Άσλεϊ Τζαντ, δικηγόρο των λαθρομεταναστών, ξενοπηδάει μια Αυστραλέζα που θέλει να κάνει καριέρα ως σταρ του Χόλιγουντ. Και όπου Εβραίοι, Ιρανοί, Άραβες, Μεξικανοί, όλες οι φυλές του κόσμου αυτού, τρελαμένοι μπας και αποκτήσουν θείο δώρο επί της Γης. Ρε μανία με την πράσινη κάρτα της Αμερικής.

Εκεί λοιπόν που λες πως ο σεναριογράφος και ο σκηνοθέτης θα χύσουν δάκρυα καυτά για όλα αυτά τα ερείπια τα τριτοκοσμικά, τσουπ να σου τα μαστίγια τα ρατσιστικά. Οι Άραβες να σκοτώνουν την αδελφή τους επειδή εκείνη αρνείται να ακολουθήσει τα έθιμα τα παραδοσιακά. Ασιάτες μικρής ηλικίας να μπουκάρουν και να σκοτώνουν για μερικά φραγκοδίφραγκα. Και το κορίτσι από Αυστραλία να εκδίδεται για να γίνει σταρ. Εντάξει, δεν είναι άγγελοι, αλλά όχι κι έτσι. Και για να τελειώνω. Τα ίδια αλλά απείρως καλύτερα, σεμνότερα και ταπεινότερα από την ταινία «Visitor» με τον Ρίτσαρντ Τζένκινς. Ουκ εν τω πολλώ το ευ!

«Παράνομες πράξεις»

Περιστατικά λαθρομεταναστών Σοβαρών προθέσεων Χλωμών επιτεύξεων

ΒΑΘΜΟΙ = 4

(παλτό)

{{{ video }}}