Επιφυλλίδα

Το χάρισμα και η χάρη
Του Θανάση Θ. Νιάρχου

Το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης, μετά τα Δώδεκα Ευαγγέλια. Το σχεδόν έρημο κέντρο της Αθήνας έχει τις χάρες του. Η μελαγχολία που θα κορυφωθεί το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής, με την έξοδο από τους ναούς των Επιταφίων και την περιφορά τους, έχει ήδη νοτίσει τους τοίχους των κτιρίων και τους δρόμους. Πρόκειται για μιαν αλλαγή ενός μόνον εικοσιτετραώρου, που μπορεί να τη νιώσεις σχεδόν αποκλειστικά σε μια πολυθόρυβη περιοχή. Σ΄ ένα πυκνό σε δέντρα και θάμνους δρομάκι της Φιλοθέης, είναι αδύνατον να καταλάβεις αν πρόκειται για Μεγάλη Πέμπτη ή για οποιαδήποτε Πέμπτη, Τρίτη ή Παρασκευή μιας άλλης εβδομάδας. Άδειος σχεδόν κι ο κινηματογράφος στην Πανεπιστημίου, επτά συνολικά θεατές. Ιδιωτική περίπου προβολή, αφού κι αν δεν γνωρίζονται μεταξύ τους οι άνθρωποι αυτοί, η ώρα και, προπαντός, η μέρα τούς κάνει να αισθάνονται σαν συνωμότες που έχουν κάποτε άλλοτε ξανασυναντηθεί. Ώρα για περισυλλογή λοιπόν!

Προσφέρεται, άλλωστε, τόσο και η ίδια η ταινία, «Το χάρισμα της Σεραφίνας». Να συνοψίσουμε την υπόθεσή της: στη Γαλλία, πριν από εκατό (για την ακρίβεια ενενήντα έξι) χρόνια, μια γυναίκα μέσης ηλικίας που ξενοπλένει ρούχα και σφουγγαρίζει σκάλες, χωρίς κανείς να έχει αντιληφθεί το παραμικρό, μετά τις δουλειές της μέρας, στο καμαράκι της, ζωγραφίζει με χρώματα που φτιάχνει μόνη της. Αν ρωτούσε κανείς τη Σεραφίνα ντε Σανλίς (πρόκειται για πραγματική ιστορία), γιατί άραγε ζωγραφίζει, ένα είναι βέβαιο: δεν θα έλεγε ποτέ πως το κάνει για «να εκφραστεί» ή δεν θα χρησιμοποιούσε οποιαδήποτε λέξη προϋποθέτει την τέχνη ως επιτακτική έκφραση του «εγώ». Τι κατεξευτελισμός για τους ιστορικούς, τους θεωρητικούς και τους κριτικούς τέχνης! Πολύ σωστά στην ταινία, την ίδια ώρα που η γυναίκα αυτή δουλεύει μόνη στο καμαράκι της, με την αφοσίωση του μοναχού που δεν αναρωτιέται αν συμβαίνει να έχει κάποιο νόημα η προσευχή του, σ΄ ένα παρακείμενο σαλόνι οι ιθύνοντες της τέχνης συζητάνε για καλλιτεχνικά κινήματα.

Δεν χρειάζεται να βάλεις απ΄ τη μια πλευρά της ζυγαριάς τη Σεραφίνα ντε Σανλίς κι απ΄ την άλλη τους επαΐοντες, με όλη την έπαρση που τους χαρακτηρίζει, για να καταλάβεις προς τα πού γέρνει η πλάστιγγα, και μάλιστα με ασήκωτο τον έναν της δίσκο. Η ηθική αξία, άλλωστε, της ταινίας δεν έγκειται στο γεγονός ότι η ζωγράφος αυτή αναγνωρίζεται στα 1945 (τρία χρόνια μετά τον θάνατό της, που οργανώνεται η πρώτη μεγάλη της έκθεση) ως μια κυρίαρχη μορφή του «πριμιτιβισμού». Θα παρέμενε μια μεγάλη μορφή η ντε Σανλίς ακόμη κι αν κανείς δεν υποψιαζόταν την παρουσία της ή αν όλα της τα έργα είχαν καταστραφεί. Και τούτο γιατί είχε μεταβάλει το χάρισμα που της είχε δοθεί κι έφερνε ανεπίγνωτα σε προσωπική της χάρη, το μόνο, κατά πώς αποδεικνύεται, γεγονός που παραμένει σύμφωνο με τη βαθύτερη οικονομία του κόσμου.

Πόσο απλή και δυσεξήγητη παραμένει αλήθεια η ζωή! Ό,τι αποκτά λάμψη, να γίνεται ταυτόχρονα ύποπτο, ενώ ό,τι παραμένει αθέατο και αφανές να λειτουργεί σε μάκρος χρόνου λυτρωτικά, έστω κι αν υποψιάζεται μόνο κανείς την ύπαρξή του ή ακόμη αμφιβάλλει γι΄ αυτήν. Αντίθετα, μάλιστα, ό,τι συνειδητοποιείται πως υπάρχει μόνον για να εκφραστεί ή δεν δικαιώνεται παρά μόνον εκφραζόμενο, ταυτόχρονα με την έκφρασή του ν΄ αρχίζει και η χρεοκοπία του. Μοιάζει, δηλαδή, η πραγματική ιστορία να γράφεται ερήμην των καλλιτεχνών που λογαριάζουν την εργολαβική τους αντίληψη γι΄ αυτήν ως το απαύγασμα της προσωπικής τους έκφρασης, προορισμένης να υπάρξει μόνον αφού, στο μεταξύ, καταξιωθεί. Δεν ανταλλάσσεται, ως μέγιστο πια καλλιτεχνικό συμβάν, με καμιά αναγνώριση ή επιτυχία, η εικόνα της Σεραφίνας ντε Σανλίς την ώρα που, ενώ έχει αφοσιωθεί να ζωγραφίζει, μ΄ έναν περίγυρο που γι΄ αυτόν είναι σα να μην υπάρχει, δεν το κάνει ούτε για να εκδικηθεί ούτε για να γίνουν τα έργα της γνωστά.

Μήπως άραγε ο καθένας μας κατέχει μια μορφή τέχνης ως ένα μέσον προσωπικής του σωτηρίας και μήπως άραγε να είναι αυτό το μέλλον του κόσμου μας καθώς το αδιαχώρητο σε μνήμη ιστορική και σε καλλιτεχνικά έργα, θα επαναφέρει την τέχνη στην πρωταρχική της μορφή ώστε δικαίωμα και προνόμιο του καθενός ο όρος «διακεκριμένος καλλιτέχνης» να παραπέμπει σ΄ έναν ύποπτο μεταπράτη; Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η Λέξη».