Ο κομματικός δυϊσμός της Ελληνικής Αριστεράς

Τι κόμμα ήταν η ΕΔΑ; Σε αυτό το ερώτημα συνοψίζεται το τρίτο επίπεδο στο οποίο κινείται το έργο του Τ. Τρίκκα και το οποίο αφορά τον χώρο της πολιτικής ανάλυσης· έτσι άλλωστε επιγράφεται και το εκτενές επίμετρο (σελ. 1.311-1.399) του βιβλίου. Η ΕΔΑ υπήρξε ένα κόμμα που υπερβαίνοντας τις ιδιαίτερα δυσμενείς συνθήκες της εποχής κατόρθωσε να ανασυγκροτήσει την ηττημένη Αριστερά, να προβάλει με πειστικό τρόπο το πρόταγμα της ριζικής αλλαγής και να διαμορφώσει το πρώτο μαζικό πολιτικό κόμμα στην Ελλάδα (με τη σχετική εξαίρεση του ΚΚΕ κατά τη σύντομη περίοδο 1945-1946), το οποίο διέθετε στα μέσα της δεκαετίας του ΄60 περίπου 80.000 μέλη (χωρίς να συνυπολογίζονται η Δημοκρατική Νεολαία Λαμπράκη). Μια κομματική συγκρότηση που λειτούργησε ως πρότυπο μετά τη δικτατορία για την οργάνωση σχεδόν όλων των πολιτικών κομμάτων, όχι μόνο της Αριστεράς αλλά ακόμα και της Κεντροδεξιάς.

Η θέση που υποστηρίζει ο Τ. Τρίκκας (και την οποία ασπάζεται και ο Μαν. Γλέζος που προλογίζει το βιβλίο) είναι πως η ΕΔΑ αποτέλεσε ένα «κόμμα με νέου τύπου χαρακτηριστικά», απομακρυσμένο από το «τριτοδιεθνιστικό» παράδειγμα, το οποίο υλοποιούσε την οργανική ενότητα των «κομμουνιστών, των σύμμαχων πολιτικών παραγόντων και ομαδώσεων και των απλών ΕΔΑιτών». Παρότι αναλύει λεπτομερώς τις στενές σχέσεις της ΕΔΑ με το ΚΚΕ (ουσιαστικά την εκτός Ελλάδος ηγεσία του), διαφωνεί με την άποψη που έχει διατυπωθεί ότι, τουλάχιστον από το Α΄ Συνέδριό της το 1959 η ΕΔΑ στην πράξη είχε μετατραπεί στην εγχώρια έκφραση του κομμουνιστικού κινήματος (σελ. 714-716). Δεν παραγνωρίζει βέβαια το γεγονός ότι από τα 16 τακτικά και αναπληρωματικά μέλη της Διοικούσας Επιτροπής που εκλέχτηκαν μετά το συνέδριο, οι 15 ήταν μέλη του ΚΚΕ- με μοναδική εξαίρεση τον πρόεδρο της ΕΔΑ Γιάννη Πασαλίδη. Επιμένει όμως στις ιδιαιτερότητες της ΕΔΑ, η οποία, παρά τις όποιες εξαρτήσεις, αποτέλεσε το αυτόνομο συλλογικό υποκείμενο που εξέφρασε τους αγώνες και τις αγωνίες του «λαού της Αριστεράς».

Η θέση αυτή νομιμοποιεί άλλωστε και το εγχείρημα να γραφτεί η ιστορία της ΕΔΑ. Ένα εγχείρημα που ως πρόθεση πρωτοδιατυπώθηκε στα τέλη του 1966, στα δεκαπεντάχρονα από την ίδρυση της ΕΔΑ, αλλά συνάντησε τη ριζική αντίθεση της τότε ηγεσίας του ΚΚΕ, αφού κατά την άποψή της η ιστορία του αριστερού κινήματος στην Ελλάδα δεν μπορεί παρά να είναι η ιστορία του ΚΚΕ. Είναι όμως προφανές ότι όπως ακριβώς δεν μπορεί να υπάρξει ιστορία της ΕΔΑ χωρίς την άμεση διασύνδεσή της με την ιστορία του ΚΚΕ- και το βιβλίο του Τ. Τρίκκα αναδεικνύει αυτή τη διάσταση, ακόμη και όταν εν μέρει την υποβαθμίζει- αντίστοιχα δεν μπορεί να υπάρξει ιστορία του ΚΚΕ για την περίοδο 1951-1967 χωρίς την παράλληλη ιστορία της ΕΔΑ, ο ρόλος της οποίας αποσιωπάται πλήρως στο επετειακό λεύκωμα90 χρόνια του ΚΚΕ, 1918-2008, το οποίο κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή.

Κρίσιμες αντιφάσεις
Τον Αύγουστο του 1951, όταν ιδρύθηκε, η ΕΔΑ συγκροτήθηκε ως συνασπισμός πολιτικών κομμάτων και αποτελούσε αναπαραγωγή της πολιτικής συμμαχίας του μετακατοχικού ΕΑΜ, η οποία είχε διασπαστεί με τη γενίκευση του Εμφυλίου. Σύντομα όμως, με την αποχώρηση των περισσότερων συνεργαζόμενων (την περίοδο 1952-1956), η ΕΔΑ βρέθηκε αντιμέτωπη με ορισμένες κρίσιμες αντιφάσεις που τη διαπερνούσαν.

Κατ΄ αρχάς έναν «εκλογικό δυϊσμό», αφού η ΕΔΑ εκαλείτο να εκφράσει ταυτόχρονα δύο έντονα αλληλοεπικαλυπτόμενα αλλά σαφώς διακριτά πολιτικά ακροατήρια: αφενός το εγχώριο κομμουνιστικό κίνημα και αφετέρου την ηττημένη ΕΑΜική Αριστερά.

Δεύτερον, έναν «οργανωτικό δυϊσμό», αφού με τη μετατροπή της σε ενιαίο κόμμα, το 1956 η ΕΔΑ υιοθέτησε το λενινιστικό πρότυπο του «δημοκρατικού συγκεντρωτισμού», χωρίς η πλειοψηφία των μελών της να ανταποκρίνεται στα αυστηρά κριτήρια του ΚΚΕ. Η ΕΔΑ, αφού τυπικά δεν ήταν κομμουνιστικό κόμμα, μπορούσε να εντάξει στις γραμμές της τα εκτεταμένα στρώματα του αριστερού πληθυσμού που, μη αντέχοντας τα βασανιστήρια και τις διώξεις, είχαν υπογράψει τις περίφημες «δηλώσεις». Και οι απόβλητοι αυτοί «δηλωσίες» έγιναν η ραχοκοκαλιά της πολιτικής και οργανωτικής ανάπτυξης της ΕΔΑ, όπως ακριβώς είχε συμβεί και την περίοδο της ΕΑΜικής αντίστασης με τους «δηλωσίες» της μεταξικής δικτατορίας.

Τρίτον, έναν «πολιτικό δυϊσμό» που άρχισε, έστω δειλά, να εκφράζεται από τις αρχές του 1965- κυρίως μετά τη στροφή που σηματοδοτούσε η απομάκρυνση του Ν. Χρουστσόφ από την ηγεσία του ΚΚΣΕ- και ο οποίος μόνο εν σπέρματι πρόλαβε να αποτυπωθεί στην πολιτική πρακτική και τις ιδεολογικές επεξεργασίες της ΕΔΑ. Στο σημείο αυτό το βιβλίο του Τ. Τρίκκα παραθέτει με συστηματικότητα και επάρκεια τις σχετικές ενδείξεις.